Naar alle columns

Wijzen

Door Agnes Frijlink

'Kijk papa, van dat meisje heb ik een appel gekregen.' 'Niet wijzen', zei mijn vader, 'dat is niet netjes'. Als ik niet mag wijzen, dacht ik, hoe weet je dan op wie ik doel? Dat zou ik dan duidelijk moeten maken door met een heleboel woorden een zo goed mogelijk beschrijving te geven van de persoon. Wijzen is de kortste weg.

We wijzen allemaal wel eens. Daarvoor hebben we de wijsvingers; eentje links en eentje rechts. Soms wijzen we goed, soms wijzen we fout, soms wijzen we eigenwijs.

Wijzen is de kortste weg

In de beeldende kunst wordt er ook regelmatig gewezen. In de oudere religieuze kunst bijvoorbeeld was het wijsgebaar een manier om de niet lezende burger te wijzen op de boodschap van een schilderij. Wijsvingers zitten meestal vast aan profeten, aartsvaders of engelen. Hun vingers wijzen ons in de richting van het goede of ze wijzen waarschuwend het kwade aan. Soms wijzen ze naar een wond of naar mogelijk gevaar, naar de boosdoener of naar de weldoener.

ALTTEKST AFBEELDING
ONDERSCHRIFT AFBEELDING — NAAM SCHILDER

Op dit schilderij van Leonardo da Vinci zien we een wijzende Johannes de Doper. Da Vinci is een van de grondleggers van de zogenaamde clair-obscur techniek; een techniek die hij in dit werk toepast. Johannes buigt iets naar voren het licht in. We zien alleen de lichaamsdelen die licht opvangen.

Een van de redenen waarom dit werk mijn aandacht trok, was de wonderlijk androgyne benadering van Johannes de Doper. Doorgaans wordt Johannes de Doper afgebeeld als een magere pezige man met een lange baard. Hier zien we een bijna mollige figuur met vrouwelijke rondingen. Ook het portret is niet typisch mannelijk te noemen, het heeft vrouwelijke trekken en zijn glimlach doet een beetje aan de geheimzinnige lach van de Mona Lisa denken.

Als wij willen weten wat hij weet, moeten wij zijn vinger volgen

Johannes de Doper wijst naar boven. Hij weet iets wat wij niet weten, denk ik, en als wij willen weten wat hij weet, moeten wij zijn vinger volgen. Onze blik stuit echter op de rand van het schilderij, wij kunnen niet zien wat er boven is. Dat hoeft ook niet, want hoewel we niet kunnen zien op wie hij doelt, geldt hier ook dat wijzen de kortste weg is. Het wijzen van Johannes naar boven is het wijzen en verwijzen naar Christus. Johannes de Doper wordt beschouwd als de wegbereider en voorloper van Christus, de verlosser. Hij zoekt onze blik en vraagt onze aandacht: 'Let op, er staat iets te gebeuren, iets groots, iets moois en het komt van boven.'

Leonardo da Vinci schilderde dit werk tussen 1513 en 1516. Vermoedelijk is dit het laatste schilderij van zijn hand.

--------------------

'De heilige Johannes de Doper'. Olieverf op paneel. '69 cm x 57 cm. Het schilderij is te vinden in Het Louvre te Parijs.