Naar alle columns

Ver ziende

Door Agnes Frijlink

Ogen gaan niet ineens achteruit, het proces verloopt zo geleidelijk, dat je je zonder dat je het in de gaten hebt aanpast. Je zit met je neus bovenop de krant of je houdt de krant juist heel ver van je af, omdat je ogen het anders niet meer scherp kunnen stellen. Je gaat turen en staren en de leemtes invullen met wat je denkt dat er staat. En ja, steeds vaker gebeurde het dat ik de krant 's ochtends, na enkel de koppen te hebben gelezen, doorschoof naar mijn partner. 'Staat er weer niks interessants in?' 'Geen idee, ze maken die letters tegenwoordig zo verrekte klein.' Typisch gevalletje van 'die is toe aan een leesbril', hoor ik je denken; toch duurde het toch nog minstens een maand of vier eer ik de opticien bezocht.

Jan Luyken – De inname van Den Briel
De inname van Den Briel — Jan Luyken

Aan de bril dus. Nee, dat is geen grap. Is het al 1 april? Want 1 april verloor Alva zijn bril. Wie is Alva, en hoezo verloor hij zijn bril? Nou, hier zijn ook wat leemtes in te vullen merk ik. Wat weet ik ervan? Niks, ik moet het opzoeken. De uitspraak dat Alva op 1 april zijn bril verloor verwijst naar de 80-jarige oorlog. Op 1 april 1572 verschenen de Watergeuzen voor de Noordpoort van Den Briel (Zuid-Holland) en zij eisten de overgave van de kleine, maar strategisch belangrijke havenstad in de Maas- en Rijndelta. Toen Hertog Alva hoorde dat Den Briel was ingenomen, stuurde hij een leger om de stad te heroveren. Maar de stadstimmerman en sluiswachter Rochus Meeusz bedacht het snode plan om de sluis open te zetten. Het opkomende water dreef de Spanjaarden terug en zo werd een aanval op Den Briel verhinderd. Alva verloor zijn bril oftewel Den Briel.

Hoe lang bestaat de bril eigenlijk?

Nu heb ik uit pure nieuwsgierigheid nog even opgezocht of Hertog Alva toevallig ook een bril droeg, maar nee, nergens zie ik hem afgebeeld met bril. Wie geen bril draagt kan hem ook niet verliezen. Maar Den Briel verloor hij dus wel. Nu drong een volgende vraag zich op. Had hij een bril kunnen dragen? Ik bedoel, hoe lang bestaat de bril eigenlijk?

Tomasso da Modena – Portret van kardinaal Hugo de Saint-Cher
Portret van kardinaal Hugo de Saint-Cher — Tomasso da Modena

Ja, hij had een bril kunnen dragen, had hij er een nodig gehad. De vroegst bekende afbeelding van van iemand die een bril draagt stamt uit 1352. Het werk van Tommaso da Modena (1326 -1379) laat het portret zien van de Dominicaanse kardinaal Hugo de Saint-Cher (ca.1200-1263), die zit te schrijven aan zijn bureau in het scriptorium. Dit werk maakt onderdeel uit van de ‘Veertig van Tommaso.’ Tommaso heeft veertig Dominicaanse geleerden aan hun bureau geschilderd, waaronder pausen, kardinalen, theologen en filosofen, terwijl zij lezen, schrijven of bidden. Eigenlijk is het wel logisch dat juist de monniken, kardinalen en schriftgeleerden de eersten waren die aan de brillen moesten. Van al dat turen naar lettertjes ontwikkelt een mens enige verziendheid.

De wenkbrauwen wat opgetrokken alsof hij zelf benieuwd is wat hij op zal schrijven.

Wat een mooi werk is dit eigenlijk. Die kleuren, die bruinen en gelen. Die vlakverdeling, die compositie. De figuur die zo vanzelfsprekend over zijn schrijftafel gebogen staat, zijn handen op het papier, de veer in inkt gedoopt, klaar om nieuwe woorden op het perkament te zetten. Het portret van de kardinaal, overtuigend, met de wenkbrauwen wat opgetrokken alsof hij zelf benieuwd is wat hij op zal schrijven. De bril op de neus. Hij is er zichtbaar blij mee, want nu ziet hij het weer goed. Net als ik.

Tommaso da Modena's portret van kardinaal Hugo de Saint-Cher bevindt zich in de kapittelzaal van het vroegere Dominicaner klooster van San Nicolo te Treviso in Noord Italië. Dit voormalige klooster is nu een seminarie. Mocht je in de buurt zijn komende zomervakantie, loop dan gerust naar binnen.