Naar alle columns

Uitstraling

Door Agnes Frijlink

Innocentius X - Velazques
Innocentius X — Velazques

'Uitstraling', wat een mooi woord is dat eigenlijk. We gebruiken het om iets over iemand duidelijk te maken: iemand heeft al of niet een leuke uitstraling. Men zegt dat naast het uiterlijk de uitstraling bepalend is of we ons tot iemand aangetrokken voelen of niet. Maar wat is dat eigenlijk, uitstraling?

Het woord straling doet denken aan o.a. röntgenstraling, gammastraling, radioactieve straling en kosmische straling. De straling is geladen; er ligt veel energie in besloten. Is dat ook zo met menselijke uitstraling?

Nou, ja en nee. Mensen hebben een warmtestraling vanuit het lichaam die zichtbaar is met een infraroodcamera; maar nee, dat is niet wat we bedoelen met uitstraling. Uitstraling zegt iets over de aard, het karakter en de mentale en psychische gesteldheid van iemand.

De paus straalt geen macht uit, maar eerder vertwijfeling en zorgen.

Het is deze uitstraling waar Francis Bacon (1909 - 1992) op doelt als hij het portret van Innocentius X, geschilderd door Velázquez (1650), in een schoolboek ziet staan. Bacon raakt in de ban van dit werk. De paus straalt geen macht uit, maar eerder vertwijfeling en zorgen. Bacon gaat verder. Volgens hem zaten er in dit realistisch geschilderde portret talloze psychische zwakheden van Innocentius verborgen. Het was Velázquez gelukt de psyche te vatten in verf. Bacon maakt in de hierop volgende jaren een reeks van 15 schilderijen over paus Innocentius waarin hij iedere zwakheid in het schilderij van Velázquez nog explicieter tracht af te beelden.

Innocentius X - Francis Bacon
Innocentius X — Francis Bacon

Francis Bacon portretteerde nimmer de buitenkant van personen, het ging hem om de binnenkant. De binnenkant dient hier echter niet verward te worden met karakter. De binnenkant waarvan wij enige notie krijgen door de uitstraling, is de som van vele zaken. Misschien is uitstraling te duiden als het totaal aan geladen deeltjes die zich een weg banen vanuit de binnenkant. Bacon ving ze op en vormde zich hiermee een beeld .

Wie wel eens een tentoonstelling van zijn werk heeft bezocht zal zich dat nog geruime tijd heugen, want, een goed gevoel bezorgen deze werken over de binnenkant je niet. Ik was destijds, toen ik zijn schilderijen in het echt zag, blij dat ik weer buiten stond.

Het is een voorstelling van algemeen menselijk lijden geworden.

Het gezicht van de paus is uitgevaagd, hij lijkt in doodsangst, in paniek. Francis Bacon zette de vervorming in om ons dichterbij de werkelijke Innocentius te brengen. En meer dan dat is dit portret van de paus niet langer alleen maar een portret van de paus, het is ook een voorstelling van algemeen menselijk lijden geworden, rauw en direct.

Wie overigens gaat zoeken naar wie deze paus nu eigenlijk was, komt er al gauw achter dat hij inderdaad geen makkelijk leven had. Paus Innocentius X wordt beschouwd als een zwakke figuur die zich liet overheersen door zijn schoonzuster Olimpia Moridalchini. Hoe lastig zijn leven ook, zijn sterven werd een nog groter drama. In zijn laatste uren werden de pauselijke vertrekken leeggehaald door die bemoeizuchtige schoonzuster. Hij lag drie dagen dood voordat iemand zich om hem bekommerde.