Naar alle columns

Twee vrouwen

Door Agnes Frijlink

Portret van een zwarte vrouw - Marie-Guillemine Benoist
Portret van een zwarte vrouw — Marie-Guillemine Benoist

Het is ongeveer twintig jaar geleden dat in een kunstgeschiedenisles het werk 'Portret van een zwarte vrouw' (1800) van Marie-Guillemine Benoist (1768-1826) besproken werd. Ik kon mijn ogen er niet vanaf houden. 'Wat een betoverend mooi werk is dit.' Maar waarom vond (en vind) ik dat?

Stel u voor, met excuses aan de geportreteerde, dat er niets concreets zou zijn afgebeeld. Geen mens en geen stof. Kijk door uw oogharen heen; er is alleen verf. Verf en vorm perfect gearrangeerd op het doek. Een meesterlijke compositie. Het is een krachtig abstract schilderij.

Maar dit is geen abstract schilderij. Dit is een portret en het is een portret van een zwarte vrouw. We weten niet wie ze is, waar ze vandaan komt en wat haar relatie tot de schilderes was.

De schilderes, Benoist, was een Franse neoclassicistische kunstschilderes. Ze is een van de leerlingen van Jacques-Louis David, maar ze werd ook opgeleid door de Franse schilderes Élisabeth Vigée-Le Brun, die vooral prortretten schilderde van de Franse adel. Een traditie waar Benoist gaandeweg mee brak, zoals ook blijkt uit dit protret van de zwarte vrouw.

Ze kijkt niet naar ons op, maar ze ziet op ons neer

Er wordt gezegd dat Benoist dit werk maakte naar aanleiding van de afschaffing van de slavernij in Frankrijk in 1794. Dat is naar alle waarschijnlijk waar. Tevens zit er een feministische lading in doordat ze de vrouw ons met een zelfverzekerde blik aan laat kijken. Ze kijkt niet naar ons op, maar ze ziet op ons neer. Het is een aantrekkelijke vrouw die zich bewust is van haar eigen seksuele kracht. Haar rechter borst is ontbloot, maar ze geeft zichzelf niet weg. Zij staat ons toe haar te aanschouwen, mits met respect.

Dit is een portret van een beeldschone vrouw. We zien geen stereotype afgebeeld, geen karikatuur, maar een persoon. En Benoist wist met haar verfijnde verfbeheersing de zachte sensuele huid ongekend goed neer te zetten.

Ja en nee, het is niet toevallig dat ik met de huidige discussies over het al dan rascistisch zijn van de Zwarte Piet dit werk hier laat zien. Het is goed om de geschiedenis te kennen wat dat aangaat.

Rascisme en seksisme, het is een handicap van alle tijden

Zonder twijfel waren de 18e en de 19e eeuw doorspekt met vooroordelen en stereotypen als het gaat om de negroide medemens. Niet alleen in de beeldende kunst, ook in de literatuur en in de schoolboeken werd zonder schroom kenbaar gemaakt dat het blanke ras superieur was. Met de gezonde heteroseksuele blanke man bovenaan de ladder, was het laagste wat je kon zijn een gehandicapte lesbische negerin.

Zelfportret uit 1790 - Marie-Guillemine Benoist
Zelfportret uit 1790 — Marie-Guillemine Benoist

Rascisme en seksisme, het is een handicap van alle tijden; ook in de wereld van de schone kunsten ontkomt men er niet aan. Toch zijn er ook tegenvoorbeelden te vinden, zoals we zien op dit schilderij van Marie-Guillemine Benoist.

Minstens zo interessant als het onderwerp van dit schilderij, is dat de maker van dit werk een vrouw was. Vrouwen zijn als scheppers op alle terreinen in de geschiedenis - of het nu gaat om kunst, filosofie of literatuur - zwaar ondervertegenwoordigd, mede doordat ze domweg niet werden toegelaten tot de officiële opleidingen. Voor hedendaagse studentes die vrouwelijke voorbeelden zoeken om zich aan te spiegelen, is dat een blijvend groot gemis.

De pretenties van Benoist ten spijt, als voorbeeld kon zij ook niet lang functioneren. Toen haar echtgenoot minister werd, moest zij haar werk als kunstschilderes opgeven. Het werd niet passend geacht dat zij als de vrouw van een minister bleef schilderen.

--------------------

Het schilderij 'Portret van een zwarte vrouw' (1800 - olieverf op doek - 81x65) van Marie-Guillemine Benoist is te vinden in het Louvre te Parijs.