Naar alle columns

Schemeren

Door Agnes Frijlink

Steeds vroeger glijdt de dag de schemer in. Het is herfst.
In de schemer is het half duister, half licht. Te licht om niets te zien, te duister om het goed te zien. Door de eeuwen heen is de schemer een bron van inspiratie voor veel kunstenaars geweest, zeker als we de schemerzone vertalen naar de half-slaap-half-waak-toestand, waarin je als mens kan verkeren. Het vreemde enge niemandsland, waarin droom en werkelijkheid in elkaar overlopen en verknoopt raken.

Dit enge niemandsland. Pas sinds een jaar of drie weet ik de naam van een aandoening, waaraan ik al sinds mijn 16e levensjaar lijd en wellicht zijn er lezers onder jullie die dit herkennen. Slaapverlamming (ook wel: Sleep paralysis). Het is een akelige term voor een even akelig verschijnsel. De frequentie waarin ik er last van heb, is wispelturig; dagelijks, wekelijks, maandelijks of soms gebeurt het bijna een half jaar niet. Maar weg blijft het nooit.

Woman with dream
Woman with dream — David Lynch

Je bent niet wakker en je slaapt niet, een kwaadaaardige entiteit bevindt zich in je kamer, soms grijpt deze je vast, je wordt je lichaam uitgezogen, je bent in je kamer maar je ervaart het als in een andere dimensie. Geschreeuw, gefluister. Het is te bizar voor woorden.
Aan slaapverlamming worden veel bovennatuurlijke ervaringen toegeschreven en dat is niet zo gek, want in deze schemerzone kan alles binnensluipen; geesten, heksen, schaduwen, astrale wezens en zelfs aliens. Ja, men verdenkt ook mensen, die beweren ontvoerd te zijn door ruimtewezens, ervan te lijden aan slaapverlamming.

Slaapverlamming is al zo oud als de mensheid en ik denk zeker dat dergelijke ervaringen ten grondslag liggen aan menig geloof, bijgeloof of spookverhaal en dus ook aan verbeeldingen daarvan in de kunst.

Hoewel de wetenschappelijke verklaring op dit moment wordt gezocht in een foutje tussen het waak- en ontwaakmechanisme in de hersenen, blijft het toch vreemd dat door de eeuwen heen over de hele wereld de ervaringen van de lijders aan dit euvel van vergelijkbare aard zijn. Zo vergelijkbaar, dat wereldwijd de naam van de mannelijke entiteit bekend staat als Incubus en de vrouwelijke variant als Succubus. Naast deze boosaardige kwelgeesten bestaat er nog een andere naarling, de zogenaamde Old Hag.

De nachtmerrie
De nachtmerrie — Henry Fuseli

Het beroemde werk van de Zwitserse kunstenaar Henry Fuseli (1741-1825): 'De Nachtmerrie' (1781) is eigenlijk wel het meest mooie voorbeeld. Dit schilderij is waarschijnlijk onbedoeld gekaapt door de slachtoffers van slaapverlamming, omdat het de ervaring aardig illustreert: Een duistere, zware figuur die bovenop je zit. Het spookachtige paard kan een letterlijke weergave van een nachtmerrie zijn, maar kan ook symbool staan voor het kwaadaardige dat de ruimte binnendringt. Ware het niet dat in Henry Fuseli's tijd, de tweede helft van de achttiende eeuw, zo'n beetje alles vanuit seksuele angsten en frustraties werd verklaard. Het paard dat zijn duivelse snuit tussen de gordijnen door steekt, wordt dan uitgelegd als angst voor penetratie. Tja, enige erotiek kan ons hier niet ontgaan. Fuseli heeft de vrouw opzettelijk in deze extatische houding geschilderd, de dame in kwestie is namelijk zijn onbeantwoorde liefde. Wellicht was het de fantasie van Fuseli zelf om als Incubus deze vrouw in haar dromen alsnog te veroveren.

Een kunstwerk dat wel zéker slaapverlamming als inspiratie heeft is het werk van de Duitse schilder Frits Schwimbeck (1889-1972): 'The Dream' (1909). Hierop zien we een variant van een bewoner van de schemerzone Incubus of Succubus afgebeeld die kennelijk Fritz lastig valt. Het lijkt er op dat Schwimbeck, als ik kijk naar de rest van zijn oeuvre, ervaringen had met slaapverlamming.

My dream
My dream — Fritz Schwimbeck

Het zou kunnen dat de archetypen, zoals die door Carl Gustave Jung beschreven zijn, zich ophouden in ons collectief onbewuste en dat de ervaringen daarom overeenkomen. Een kunstenaar die er om bekend staat zijn inspiratie te halen uit de schemerwereld en het onbewuste en gebruik maakt van die archetypen, is de Amerikaanse Filmmaker en schilder David Lynch. Wie zijn films niet kent, moet ze ogenblikkelijk gaan bekijken, je hebt er een lange duistere winter de tijd voor.

Ik heb Lynch eens ontmoet, maar niet echt gesproken. Had ik dat wel gedaan dan had ik graag van hem geweten, of hij ook ervaringen heeft met slaapverlamming. Dat moet haast wel. Het Unheimliche, vervreemdende, nare brengt hij naar de oppervlakte. Of, David Lynch parafraserend: Ik gooi mijn hengel uit in het onbewuste en vang dan deze vreemde vissen.....!

Fear
Fear — David Lynch