Naar alle columns

Rampplekken

Door Agnes Frijlink

Regelmatig dringt zich aan mij het idee op geen nieuws meer te volgen: de kranten niet open te slaan, de nieuwssites niet meer te bezoeken. Nieuws, weet u met mij, bestaat voor 90 % uit drama's. Maar toch wil ik het allemaal steeds weer weten en struin ik vele sites en forums af om zoveel mogelijk te lezen en te zien wat er zich allemaal voor naars afspeelt. 'Geen nieuws is goed nieuws'. Goed nieuws maakt niet nieuwsgierig.

Over de honderden vliegtuigen die opstijgen vanaf Schiphol en later probleemloos landen op de luchthaven te Kuala Lumpur lezen we nooit. Die trekken de aandacht niet. Dat wat fout gaat, dat willen we weten en hoe rampzaliger de gevolgen zijn, hoe groter de aantrekkingskracht is. We willen er alles van weten: wie zaten er in het vliegtuig?, hebben ze geleden?, hoe ziet de crashsite er uit? Ramptoerisme; sinds het bestaan van internet neemt het bizarre vormen aan. Maar het is van alle tijden.

Goed nieuws maakt niet nieuwsgierig

In de 19e eeuw was er nog geen luchtvaart, verre bestemmingen bereikte men met grote en minder grote schepen via de zeeën en oceanen. Van de succesvolle overtochten vinden we niet veel terug; dat was zelden nieuws. De schepen die strandden en zonken, zorgden voor de interessante verhalen.

Zo had Frankrijk aan het begin van de 19 eeuw een kolonie in Afrika. In 1816 voer een konvooi dat vooral soldaten vervoerde richting Senegal toen hun vlaggeschip 'De Medusa' op een zandbank vastliep. Dit bleek de schuld van de kapitein (ook dat is dus van alle tijden). Er bleken niet genoeg reddingssloepen, dus werd er een vlot gebouwd. Op dit vlot moesten 149 mannen en 1 vrouw plaatsnemen. Dat moet een enorm vlot geweest zijn. Het idee was dat dit vlot op sleeptouw naar de kust werd genomen door een of meerdere sloepen, maar gezien de omvang van dit vlot zal dit een lastige opgave zijn geweest, zeker als de zee ook nog tegenwerkt. De bemanning van de sloepen snijdt in wanhoop de sleeptouwen door en het 'Vlot van De Medusa' raakt op drift.
'De Medusa' loopt vast: Nieuws.
'Het vlot van De Medusa' raakt met 150 mensen op drift: Groot nieuws.
Na 15 dagen van muiterij en kannibalisme zijn er op het vlot nog maar 15 mensen in leven: Waanzinnig groot nieuws.

De 19e eeuwse kunstenaar Théodore Géricault was zeer gefascineerd door deze ramp en wel speciaal door de verhalen van de schaarse overlevenden over de hoop dat een schip uit hetzelfde konvooi, 'De Argos' genaamd, het vlot in de eerste dagen zou opmerken. Dat gebeurde echter niet. Het schip vaart voorbij. Pas na twee weken, en vele doden later, heeft 'De Argos' het onfortuinlijke vlot in het vizier.

Het vlot van De Medusa (1819)
Het vlot van De Medusa (1819) — Théodore Géricault

Géricault koos het moment van deze valse hoop voor zijn immense doek (5 bij 7,5 meter). Enige hang naar morbiditeit kan hem niet ontzegd worden, getuige de vele studies van lijken en afgesneden hoofden en ledematen die hij hiervoor maakte. Al valt dat natuurlijk onder noemer 'research', hij wilde dit blijkbaar doen. Morbide is wellicht ook de hopeloosheid die Géricault van het schilderij af laat stralen. Het vlot dat stukgeslagen wordt door de grote golven, de lijken die in het water hangen, de vermoeide mannen die niet eens meer letten op wat er om hen heen gebeurd en de mensen die nog wel - tegen beter weten in - zwaaien naar een schip dat amper meer is dan een stipje aan de horizon.

Het perspectief waarvoor Géricault heeft gekozen maakt het nog indrukwekkender. Het maakt van de kijker een belever. Wij zijn op de rampplek. Wij reizen mee met dat op drift geraakte vlot op die woeste zee. Misschien dringt zich de vraag aan ons op: geven we op of staan we op en zwaaien we met onze hemden? Of is het al te laat en hangen we als lijken aan 'De Medusa'?

Het maakt van de kijker een belever. Wij zijn op de rampplek.

Voor de mensen in de 19e eeuw was dit werk misschien wat sommige nieuwssites zijn voor mij. Hoewel met dit verschil: dit schilderij is geen rechtstreekse weergave van de ramp. Dit werk is ontsproten aan de verbeelding van de kunstenaar; het is een allegorie. Het schilderij staat voor vele rampen. De soms platvloerse fotoverslagen van huidige rampplekken hebben veelal geen ander doel en effect dan shockeren.

Men beweert overigens wel dat Géricault met dit werk meer wilde verbeelden dan alleen het verhaal van 'De Medusa'. Het zou ook verwijzen naar de veranderende rol van de kunstenaar die niet meer voor klassieke opdrachtgevers zoals de adel, clerus en de burgerij werkt, maar zelf de opdracht moet verzinnen. De kunstenaar bevindt zich als het ware zelf op het vlot. Ik durf niet te zeggen of Géricault werkelijk deze achterliggende gedachte had. Het zou natuurlijk best kunnen, maar dat is, als u het mij vraagt, een veel minder spannend verhaal.