Naar alle columns

Offers

Door Agnes Frijlink

The Law of God Pieter Vos (theoloog) en Onno Zijlstra (filosoof)
The Law of God — Pieter Vos (theoloog) en Onno Zijlstra (filosoof)

Eigenlijk zou ik het over een ander werk hebben vandaag, maar dat onderwerp werd pardoes achteruit geschoven na een toevallige blik op de cover van een juist uitgekomen boek 'The law of God', geschreven door Pieter Vos (theoloog) en Onno Zijlstra (filosoof). Op de cover van dit boek is een uitsnede te zien van het werk 'Het offer van Isaäk' (1603) van Caravaggio. Dit is niet zomaar een uitsnede, we zoomen in op het deel van het schilderij, waarin de linkerhand van Abraham het hoofd van Isaäk in bedwang houdt en de rechterhand zich om het mes klemt; startklaar om de hals van Isaäk te doorklieven.

Het verhaal van Abraham en Isaäk is onder de bijbelkenners natuurlijk bekend. Abraham, ook wel de aartsvader van de drie grote (monotheïstische) godsdiensten genoemd, was getrouwd met Sara. Het lukte Abraham en Sara maar niet om kinderen te krijgen. Als Sara al behoorlijk op leeftijd is, wordt er toch nog een jongetje geboren, Isaäk. Ze zijn God zeer dankbaar en dolgelukkig. Op een dag vraagt God echter aan Abraham om Isaäk te offeren. Abraham, verscheurd van verdriet omdat God dit van hem vraagt, blijkt bereid dit offer te brengen.

U begrijpt dat dit verhaal door de eeuwen heen veel schrijvers, theologen, filosofen en kunstenaars heeft geinspireerd. Een van de meest interessante filosofische verhandelingen is die van Soren Kierkegaard's 'Vrees en Beven' (1843). Kierkegaard vraagt zich af hoe het mogelijk is dat Abraham bereid is zijn zoon te offeren: is Abraham een moordenaar of een gelovige? En hoe moeten wij het handelen van Abraham begrijpen? Is zijn handelen te rechtvaardigen?

Staat het gehoorzamen aan een God boven het welzijn van de medemens?

Het blijft een actuele kwestie. Allereerst omdat de uitsnede die is gekozen voor de cover al snel associaties in de hand werkt met de onthoofdingsvideo's van IS. Maar inhoudelijk is er toch wel dit verschil: de strijders van IS houden niet van hun slachtoffers. In die zin wordt er door Allah niet iets onmogelijks van ze gevraagd.

Staat het gehoorzamen aan een God boven het welzijn van de medemens? Vraagt God van een gelovige om vrouwen zuur in het gezicht gooien of te stenigen? Moeten we van God dieven de handen afhakken? Van webcamgluurders de ogen uitsteken? Verkrachte meisjes hun kind laten baren? Ondraaglijk lijden verlengen? Moeten we degene van wie we het meest houden de keel doorsnijden en dood laten bloeden? Nee, natuurlijk niet. Als we uitzoomen zien we dat God een engel heeft gestuurd die Abraham tegenhoudt. God was nu overtuigd van Abrahams vaste geloof en (blinde) trouw. Niets zou Abraham te ver gaan in het volgen en gehoorzamen van zijn God. Als u het mij vraagt, is dat toch een beetje bedenkelijk. Maar hierover zal ieder van ons ongetwijfeld een andere mening hebben.

Het offer van Isaäk Caravaggio
Het offer van Isaäk — Caravaggio

Caravaggio, voluit is zijn naam Michelangelo Merisi da Caravaggio, leefde van 1571 tot 1610 en staat vooral bekend als de kunstenaar van het clair-obscur. Uit zijn werk ontstaat de heuse stroming: caravaggisme. Onze eigen Rembrandt is een van zijn meest geslaagde navolgers. De veelal bijbelse taferelen spelen zich af in het donker met een niet al te sterke lichtbron. Hierdoor zien we grote contrasten en blijft het vrij duister op de belichte (lichaams)delen na. In het werk 'Het offer van Isaäk' zijn de licht/donker contrasten echter niet zo groot.

Op het schilderij zien we overigens rechts van het doodsbange hoofd van Isaäk een ram. De engel heeft de ram meegenomen en zegt: 'Slacht die ram maar'.

Maar wat nu als dat mijn ram was geweest? Mijn geliefde ram, die ik al vanaf zijn geboorte had verzorgd, onafscheidelijk waren we, twee handen en poten op een buik, we verstonden elkaar in geheimzinnig babbelend gemekker?