Naar alle columns

Manen en Namen

Door Agnes Frijlink

Ganymede, moon of Jupiter.
Ganymedes, maan van Jupiter.

Als tiener bracht ik meer tijd door in de plaatselijke bibliotheek dan in de schoolbanken. Geld voor een lidmaatschap had ik niet, maar dat gaf niet, want ik nam de boeken toch niet mee. Ik bestudeerde ze daar. Mijn favoriete afdeling: Het heelal. Alle boeken over sterren, sterrenstelsels, het zonnestelsel, de planeten en hun manen. De school zou ik nooit afmaken.

Toen ik jaren later - nadat ik via enige omwegen toch nog op een kunstacademie was beland - in een les kunstgeschiedenis bij het zien van een schilderij van Peter Paul Rubens naar de leraar riep: Ganymedes? Wat grappig. Hij is vernoemd naar een van Jupiters manen. Antwoordde hij: 'Nee, dat is hij niet.'

Van Griekse mythen en hun verschijningen in de beeldende kunst had ik nog geen kaas gegeten.

De maan bleek vernoemd naar de Griekse mythologische jongeling, zoals zoveel manen de namen van figuren uit de Griekse mythologie dragen. Evenals als de planeten overigens. Wist ik veel. Van Griekse mythen en hun verschijningen in de beeldende kunst had ik nog geen kaas gegeten.

The Abduction of Ganymede, 1612, Peter Paul Rubens
The Abduction of Ganymede, 1612 — Peter Paul Rubens

De mythe van Ganymedes gaat over de liefde van de oppergod Zeus voor Ganymedes, een Trojaanse koningszoon. Zeus is zo onder de indruk van de schoonheid van Ganymedes dat hij besluit hem te roven en mee te nemen naar de Olympus, het verblijf van de goden. In latere versies krijgt dit verhaal een steeds meer homo-erotische nadruk en wordt Zeus zwaar verliefd op de jongen toen hij hem een kudde schapen zag weiden op de berg Ida, op het Griekse Eiland Kreta. Hij roofde hem in de gedaante van een adelaar en bracht hem naar de Olympus waar de jongen wijnschenker werd. (Deze laatste versie is te lezen in de Metamorfoses van Ovidius (XI, 765)).

The abduction of Ganymede - Benigne Gagneraux (1756-1795)
The abduction of Ganymede — Benigne Gagneraux

De figuur van Ganymedes met de adelaar is vaak afgebeeld in de kunst, vooral in de renaissance en in de barok. Naast het homo-erotische aspect kent het verhaal ook een allegorische uitleg. De ontvoering van Ganymedes zou staan voor het verlangen van de menselijke ziel naar de vereniging met God. Er zijn echter veel stemmen die beweren dat deze allegorische uitleg slechts een excuus is geweest om een homo-erotische scène af te beelden. Goede voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld het eerder genoemde werk van Peter Paul Rubens (afb. hierboven) en het werk van de Franse schilder Benigne Gagneraux.

'Niks tegen homo's hoor, maar dat wanhopige gedraai rond zo'n mythe om maar een reden te hebben mannelijk schoon te schilderen,... mijn pakkie aan niet.'
De roof van Ganymedes, 1635, Rembrandt van Rijn
De roof van Ganymedes, 1635 — Rembrandt van Rijn

Onze eigen meesterlijke schilder Rembrandt van Rijn deed niet mee aan die excuses. Ik hoor hem denken: 'Niks tegen homo's hoor, maar dat wanhopige gedraai rond zo'n mythe om maar een reden te hebben mannelijk schoon te schilderen,... mijn pakkie aan niet.' En zo geschiedde. Rembrandt verbeeldt Ganymedes als een van angst jengelende urinerende dikke baby. Schitterend! Alleen rijst mij vervolgens de vraag wat Zeus nou in die huilebalk ziet.

Dit schilderij van Rembrandt had ik nog nooit in het echt gezien. In mijn beleving was het een klein werk. Geen idee waarom ik dat dacht, misschien omdat er een baby op staat. Baby's zijn klein, dus dat werk is klein. Onzin natuurlijk. Nu wil het toeval dat ik afgelopen weekend tegen dit schilderij aanliep in het Groninger Museum. Wauw! Prachtig. En groot zeg! Ter illustratie van het formaat, ben ik er even naast gaan staan.

In het Groninger Museum
In het Groninger Museum

'De roof van Ganymedes' van Rembrandt maakt onderdeel uit van de tentoonstelling 'Het geheim van Dresden - Van Rembrandt tot Canaletto' en is nog tot 25 mei 2015 in het Groninger Museum te zien. Een aanrader.

Nog even over de maan. Ganymedes is de grootste maan van ons zonnestelsel. Hij is zelfs groter dan de planeet Mercurius. Ganymedes is uitzonderlijk omdat hij een krachtig magnetisch veld heeft. Volgens de nieuwste bevindingen bezit deze rotsachtige maan grote zoutwater oceanen. Het is niet onmogelijk dat daar 'iets' in rondzwemt.

Maar dat is weer een ander verhaal.