Naar alle columns

Leegte

Door Agnes Frijlink

Daar ben ik weer. Ja, dat is een tijd geleden. De laatste column van mijn hand dateert van 21 juli, toen was het hoogzomer en nu is het diep herfst. Er was een reden voor mijn afwezigheid; een reden zo verdrietig dat ik liever de pen niet inklom.

Eind juli, de inkt van de column 'Niet in de hand' was goed en wel droog toen het telefoontje kwam met de vraag of ik moeder naar het ziekenhuis rijden kon voor een onderzoek. Er volgden nog vele ritten, tot die ritten geen zin meer hadden en een ziekenhuisbed werd opgesteld in haar huiskamer. Soms gaan dingen sneller dan je verwerken kan, gevolgd door dat compromisloze moment van het gedwongen afscheid. Als iemand die je lief is de grens over gaat; van in de tijd naar buiten de tijd, van leven naar dood, blijf je soms uren, dagen, weken, maandenlang in een leegte staren.

Maar waaruit bestaat die leegte? Rouw.

We maken het allemaal mee, ieder mens, niemand blijft rouw bespaard. Rouw is kleurloos, rouw klinkt met donkere trage tonen, rouw haalt overal de glans van af. De zon schijnt, maar je hebt er last van in plaats van dat je ervan geniet. Die roos bloeit zo mooi, maar hoe kansloos, je ziet het reeds voor je dat die verwelkt. Alle grappen zijn sowieso stom. Al het streven naar succes is ijdelheid en alle drang om mooie dingen te maken is niets anders dan het willen verbloemen van het rottige tijdelijke.

Constant Permeke - Afscheid
Afscheid — Constant Permeke

Het kan niet anders dan dat Constant Permeke in deze leegte staarde toen hij het werk 'Afscheid' schilderde. Wat een naar schilderij. En dan is het ook nog eens levensgroot, zodat je er als je ervoor staat, zomaar in verzeild raakt.
Constant Permeke (1886 – 1952) was een Belgisch expressionistisch kunstschilder en beeldhouwer. Hij wordt gezien als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het Vlaamse expressionisme. Op dit schilderij zien we een figuur naast het bed zitten (Permeke zelf) en een vrouw op het bed liggen, zijn vrouw Marietje. In 1948 stierf Marietje na een lang ziekbed. Een paar maanden na haar dood schildert hij dit werk. Om te verbeelden hoe jouw rouw er uit ziet, moet je er niet meer middenin zitten.

Hij heeft afscheid van haar genomen en kijkt de wereld in

Nu staat Constant Permeke niet bepaald bekend om zijn vrolijke kleurenpalet, maar zo duister en naargeestig als de verf op dit werk, is wel uitzonderlijk. Evenmin staat hij bekend om zijn luchtige vormtaal, maar dat hoeft ook niet. De vorm is duidelijk en het had niet anders dan op deze manier gekund. Opvallend is het contrast tussen de schaduwfiguur (Permeke) en het licht (zijn vrouw). De vrouw die als een engel het aardse verruilde voor het hemelse en de man die achterblijft op de aardse grond. Het is een intiem tafereel, hij leunt tegen het bed licht tegen haar aan, en tegelijkertijd afstandelijk want hij heeft zich van haar afgewend. Hij kijkt naar ons. Hij heeft afscheid van haar genomen en kijkt de wereld in.

Agnes Frijlink - Moeder
Moeder — Agnes Frijlink

Kijkend naar dit schilderij, zit ik weer naast moeders bed. De laatste nacht. Wachtend op haar laatste adem. Ik houd haar vast. Uren tikken weg, de ochtend gloort, de eerste zonnestralen raken de daken van de omliggende huizen. Net als ik denk, misschien blijft ze nog een dag, gebeurt het. Ze gaat. Ze ging.
Ik heb nog uren naar haar gekeken.
Met een vol hart de leegte in.