Naar alle columns

'La Gran Ola'

Door Agnes Frijlink

We zien scheepjes dobberen en scheepjes vergaan. Op sommige scheepjes bevinden zich mensen, op andere niet. Ze dobberen op wat de indruk wekt een woeste zee te zijn. Maar zo ver zijn we niet op zee, nee, we zijn vlakbij land, want de gebouwen zijn vlakbij. Een beetje te vlakbij misschien? Er is iets vreemds aan de hand, want, waar eindigt precies de zee en waar begint het land? De zee is in het land en de gebouwen staan in brand. Wat we niet zo goed zien op deze kopergravure is dat de gebouwen stuk zijn. Dat komt niet door de zee en ook niet door de brand.

Lissabon 1 november 1755
Lissabon ligt nabij de breuklijn van twee tektonische platen die tegen elkaar aan drukken. De Eurazische en Afrikaanse plaat. Doordat de ene plaat eens in de zoveel tijd door de druk een stuk onder de andere schiet, ontstaat er een aardbeving. In 1755, zo'n 200 km uit de kust op de bodem van de Atlantische oceaan, veroorzaakt het schuiven van de platen een hele zware aardbeving. Op 1 november, op Allerheiligen, ligt Lissabon in puin.

Kopergravure ramp Lissabon 1755
Kopergravure ramp Lissabon 1755

Allerheiligen was een belangrijke religieuze dag. Portugal stond onder streng bewind van de inquisitie en in Lissabon was het verbranden van ketters en heksen in die tijd bijna dagelijkse kost. Geen mens wil levend verbranden, dus de kerken werden druk bezocht. En kerken waren er in overvloed, met goud en zilver opgesmukt, want de kerkleiders waren stinkend rijk. Lissabon was een zeer welvarende haven-en handelsstad, het vele geld werd onder meer binnengehaald met de slavenhandel.

Tja, dat is op zijn minst dubieus. Het is dan ook een wonderlijke speling van het lot dat de beving plaatsvond op het moment dat de Allerheiligendiensten gevierd werden. Men noemde deze ramp ook wel: de wraak van God.
Tientallen stampvolle kerken waarvan de muren en daken instorten waardoor duizenden mensen vermorzeld worden door en bedolven raken onder het puin. Maar dat zien we op de kopergravure uit 1755 (maker onbekend) dus niet. Wat we wel zien zijn de twee rampen die binnen een paar uur op deze eerste volgden.

Daar kwam hij, La Gran Ola, en hij was wel 20 meter hoog

'La Gran Ola'
Niemand in Lissabon had ooit nog gehoord van een tsunami. Men dacht niet aan de mogelijkheid, men was bezig met overleven. Maar daar kwam hij, La Gran Ola, de grote golf en hij was wel 20 meter hoog. De gewonden en de mensen die klem zaten waren kansloos, evenals de mensen die niet tijdig een veilige plek wisten te bereiken of zich ergens aan vast konden klampen. Wanneer de golf zich terugtrekt is het dodental inmiddels verdubbeld.

Tegelwand in Lissabon van Oude Lissabon (voor 1755)
Tegelwand in Lissabon van Oude Lissabon (voor 1755)

Het grote vuur!
Je zou denken, alles is toch nat, hoe kan een stad dan zo branden? Want wat er nu nog over was van Lissabon, wordt door de grootste brand die ooit in een stad gewoed heeft weggevaagd. Het kwam door de duizenden kaarsen die ter gelegenheid van Allerheiligen aangestoken waren en de topografische ligging van Lissabon. De dalen in de bergen achter deze stad hadden een aanzuigende werking op het vuur. Het was een hel, de hel. De vernietiging van Lissabon was compleet.

Waar hadden ze dit aan verdiend? Ze hadden toch hun best gedaan?

In Lissabon kan je een mooie tegelwand vinden waarop de oude stad is afgebeeld. Geen Delfts blauwe tegeltjes, maar Portugees blauwe tegeltjes. Absoluut een bezoek waard mocht je eens in Lissabon zijn.

Maar wat ging er door de overlevende godvrezende burgers van Lissabon heen? Ze hadden toch hun best gedaan, ketters bestreden, heksen verbrand, kerken vol goud voor de allerhoogste? Waar hadden ze dit aan verdiend? Ach, ja,.. men weet het nooit natuurlijk. Ze konden niet weten dat vlakbij door de oceaan een breuklijn loopt die om de zoveel tijd kraakt.

De ramp bracht wel enige verandering in de streng religieuze opvattingen van veel mensen. Hoewel de inquisitie zijn grip natuurlijk trachtte te behouden, veroverden de vrijen van geest meer ruimte. Filosofen als Voltaire bijvoorbeeld zetten koers naar de verlichting. In zijn boek Candide zijn de reflecties over deze passage in de geschiedenis van Lissabon terug te vinden.