Naar alle columns

Klanken van kleuren

Door Agnes Frijlink

Wassily Kandinsky
Wassily Kandinsky

Wat maakt een werk van een kunstenaar tot een kunstwerk? Waarom maakt de kunstenaar een kunstwerk? Dit zijn kwesties die Wassily Kandisnky bezighouden en waarover hij een memorabele visie ontwikkelde. Hij zette zijn ideeën op papier. In 1911 verschijnt (dan nog in kleine oplage) 'Über das Geistige in der Kunst'.

In 'Über das Geistige in der Kunst' pleit Kandinsky ervoor dat kunst nooit onderworpen mag worden aan materiële dwang. De kunst die dat doet is zielloos, zonder innerlijke betekenis, zonder het 'Geistige'. Dit 'Geistige' betekent hier het spirituele, het niet-zichtbare dat ons drijft. De macht van het mystieke, van de innerlijke stem, was voor Kandisnky de bepalende autoriteit. Dit klinkt sommigen wellicht erg zweverig in de oren, maar voor Kandinsky was het dat allerminst.

Kandinsky maakt het onzichtbare zichtbaar met vorm en kleur

In de column van 16 mei schreef ik dat het werk van Kandinsky meer en meer zou gaan over de compostitie van vorm en kleur. Het werken naar de waarneming was niet langer een onderdeel van het scheppingsproces. De suggestie om iets te schilderen dat verwijst naar iets in de materiële wereld, is dat evenmin. Kandinsky schildert het niet materiële; hij maakt het onzichtbare zichtbaar met vorm en kleur.

Fuga - Wassily Kandinsky
Fuga — Wassily Kandinsky

Dit gebeurt niet willekeurig, Kandinsky doet niet zomaar wat. Volgens zijn overtuiging zijn er universele en eeuwige waarden als het gaat om de gemoedstoestanden en de zieleroerselen van de mens(heid). Ze laten zich zien en horen in kleuren en klanken, in woord en beeld. Muziek is voor Kandinsky een voorbeeld van hoe wij naar een schilderij zouden moeten kijken. Muziek ontrekt zich aan tijd en ruimte en neemt ons mee in haar eigen dimensie van klank en kleur; ze laat ons het onzichtbare ervaren.

Het is dan ook geen toeval dat Kandinsky veel van zijn werken de titel 'Compositie' gaf of een titel die verwijst naar een muziekvorm. Als voorbeeld laat ik hier het werk 'Fuga' (1914) zien.

Kandinsky koos de titel 'Fuga' pas achteraf, toen hij overtuigd was van de polyfone ordening van zijn schilderij. Als in een Fuga zien (en horen) we meerdere melodien tegelijkertijd, en de thema's die worden herhaald. De onderste helft van het schilderij is een zone van betrekkelijke rust, naar het midden toe concentreert de beweging zich. Kandinsky zei hierover: "Het net van elkaar kruisende witte lijnen werkt als een 'koken', dat ontstaat uit het op elkaar botsen van krachten."

Kandinsky had nooit rust, voelde zich altijd overvoerd

Ter illustratie een Fuga van J.S. Bach.

Kandinsky had als kind al een intensief vermogen tot het opnemen van gewaarwordingen. Hij liet zich eens ergens ontvallen dat hij jaloers was op de man met een gewone kantoorbaan; die kon na vijf uur naar huis en zich ontspannen, terwijl Kandinsky zich altijd overvoerd voelde. Hij had nooit rust.

Een gewone kantoorbaan, ja, dat zou een verademing zijn.