Naar alle columns

In hogere sferen

Door Agnes Frijlink

Over het 'Het visioen na de preek', van Paul Gauguin

Collectieve waanzin of eensgezinde verlichting? Het schilderij 'Het visioen na de preek' (1888) van Paul Gauguin toont ons wat de Bretonse boerenvrouwen zien na de kerkdienst. De preek die ze daar hoorden zal ongetwijfeld over het gevecht van Jacob met de engel zijn gegaan, een verhaal uit het Oude Testament. Dat is namelijk het tafereel waar de vrouwen naar kijken. Nou ja, tafereel, het gebeurt niet echt, want het is een visioen.

Met 'Het visoen na de preek' brak Gauguin met het naturalisme dat nog overheerste bij de impressionisten. Er is een stevige invloed te zien van het zogenaamde Japonisme. Gauguins belangstelling voor het werk van de Japanse prentmakers Hiroshige en Hokusai was gewekt na een ontmoeting met Vincent van Gogh in 1886. Dit inspireerde hem tot het gebruik van heldere kleurvlakken en asymmetrische composities.

One hundred poems - Katsushika Hokusai
One hundred poems — Katsushika Hokusai

Paul Gauguin was niet de enige kunstenaar die zich liet beïnvloeden door de Japanse prentkunst; Henri de Toulouse-Lautrec, Mary Cassatt en de eerder genoemde Vincent van Gogh deden er bijvoorbeeld ook hun voordeel mee. Een belangrijke reden waarom men zo gefascineerd was door de prenten was de Japanse aanpak van de driedimensionale illusie op het platte vlak.

L'art pour l'art: kunst om de kunst

In 'Het visioen na de preek' zien we de Japanse invloed terug in de compositie: in de kleurvlakverdeling, de vlakke vormen (voor- en achtergrond zijn een), de zware contouren, het ontbreken van schaduw, de niet gemodelleerde vlakken pure, soms onnatuurlijke kleur, zoals in de allesoverheersende rode grond.

De wens dat het schilderij een zo'n realistisch mogelijke weergave van de werkelijkheid was, wordt meer en meer losgelaten. Een schilderij is een tweedimensionaal werk met een eigen autonome werkelijkheid. De verf is verf en niet iets anders. L'art pour l'art: kunst om de kunst.

Het visioen na de preek - Paul Gauguin
Het visioen na de preek — Paul Gauguin

'Het visioen na de preek' is een prachtig werk, waarin op bijna naïeve wijze wel degelijk een suggestie van diepte wordt bewerkstelligd door het kleiner worden van vrouwenhoofden. Het visioen wordt van de vrouwen gescheiden door de diagonaal die de boomstam over het schilderij trekt, zodat we eigenlijk met twee voorstellingen te maken hebben: de Bretonse vrouwen en het visioen dat zij zien. Boven, links van het midden, zien we een rund afgebeeld, dat benadrukt dat we hier met eenvoudige boerenvrouwen te maken hebben. Speelt die eenvoud een rol in de mate van hun gevoeligheid voor religieuze indoctrines en vatbaarheid voor hogere sferen? Was de preek van de dominee zo bezwerend dat ze in een soort extase naar buiten liepen?

Als we het allemaal zien, dan is het waar, ook al is het een illusie

Ik probeer mij er iets bij voor te stellen. 'Kijk, Johanna, dat lijkt Jacob wel.' 'Waar?' 'Nou daar! Hij is aan het vechten.' 'Ja, warempel.' 'Truus, zie jij dat ook?' Ja, ik zie het ook, en volgens mij is die andere een engel.' 'Hij vecht met een engel!' Als we het allemaal zien, dan is het waar, ook al is het een illusie.

Natuurlijk, wij zijn allang voorbij de illusie dat het schilderij een weergave van de werkelijkheid is. We zouden kunnen beweren dat we geen Bretonse vrouwen zien en geen engel die vecht met Jacob, maar enkel verf en vorm in een perfecte compositie. Maar toch droom ik bij dit schilderij weg en de voorstelling brengt mij in hogere sferen.

--------------------

Het werk 'Het visoen na de preek' (1888, doek, 73 x 92 cm), is te vinden in de National Gallery of Scotland te Edinburg.