Naar alle columns

In het begin

Door Agnes Frijlink

'In het begin schiep God hemel en aarde, maar de Aarde was geen aarde maar enkel water en het water was duister. God zei: 'Laat er licht zijn.' En er was licht. God scheidde het licht van de duisternis.'

Als kind was de wereld nog niet zo ingewikkeld; de wereld was geschapen door God en God was een man van middelbare leeftijd met een lange grijze baard. Omdat het zo donker was op de Aarde die van water was, schiep hij de zon (waar zou anders dat licht vandaan moeten komen) en toen was er licht. Wij weten intussen dat er eerst een ster ontstaat en uit de resten daarvan zich naderhand planeten vormen, maar dat even terzijde. Het begin van Genesis blijft mooi. Het scheiden van licht en duisternis; hoe scheid je licht eigenlijk van duisternis?

Sixtijnse kapel
Sixtijnse kapel

Vroeger dacht men daar ontroerend eenvoudig over. Tot in de 16e en 17e eeuw zien we op schilderijen en tekeningen die als thema de schepping hebben de scene waarin God letterlijk het licht en het duister scheidt afgebeeld. Letterlijk, ja, hoe anders dan letterlijk zou je zoiets kunnen afbeelden? Een mooi voorbeeld hiervan vinden we in de Sixtijnse Kapel en dan wel speciaal het plafond waarop het verhaal van de schepping door Michelangelo is geschilderd. Michelangelo (volledige naam Michelangelo Buonarroti) schilderde de fresco's tussen 1508 en 1512. Vier jaar werk, dat klinkt best lang, maar op zich heeft hij het nog snel gedaan.

Duisternis is duisternis zonder ook maar een streepje licht
God scheidt licht en duisternis. Michelangelo
God scheidt licht en duisternis — Michelangelo

Wie de fresco's op het plafond van begin tot einde 'leest', ziet dat we beginnen met de scheiding tussen donker en licht en dat daarna de schepping van zon en maan komt (ja maar, waar komt dan in de eerste scene dat licht vandaan?) (doet er niet toe!). God zweeft wat in een draai met zijn hoofd naar achteren gekanteld van ons af. Een hele daadkrachtige actieve houding. Ik zag er eerst zelf overigens iets anders in; een zonnebril dragende vrouw (zie de boezem) die een duik neemt in een schuimbad.

God scheidt licht en duisternis. Rafael
God scheidt licht en duisternis — Rafael

Een andere afbeelding die ik tegen kwam is een ets of tekening van Rafaël (of naar Rafaël, het origineel schijnt niet meer te bestaan). Wat nu exact het licht en donker is, valt niet zo goed op te maken uit het werk, maar dat God een scheiding aanbrengt is duidelijk. Hij houdt de twee uit elkaar. Wat zou er eigenlijk gebeuren als God ze niet uit elkaar houdt? Wie of wat wint er dan? Is het dan duister of is het dan licht? Of zeggen we dan dat het schemert? Schemer is mijns inziens een gradatie van licht, niet van duisternis. Duisternis is duisternis zonder ook maar een streepje licht. Maar goed, daarover kunnen we van mening verschillen.

Het Star Wars universum lijkt verdacht veel op onze eigen wereld

Lichte kant en duistere kant.
Iemand Star Wars – The Last Jedi gezien? Ik wel natuurlijk, een beetje een universum-freak is ook een sci-fi-fan. Al vanaf de eerste Star Wars film (1977) speelt de tegenstelling Dark Side – Light Side een centrale rol met betrekking tot de zogenaamde 'Force'. De Force is een soort energie in het universum die zich manifesteert in al wat leeft, maar die in sommige mensen meer vertegenwoordigd is dan in andere. Als je kiest voor de Dark Side, gebruik je Force negatief en haal je energie uit haat, jaloezie, angst, pijn en hebzucht. Vaak zijn Dark Side gebruikers eng om te zien en Light Side gebruikers mooie aardige wezens. Het Star Wars universum lijkt verdacht veel op onze eigen wereld. Tenminste, het lijkt erg op hoe wij zelf graag de wereld indelen.

Star Wars
Star Wars

In onze taal is dit onderscheid ook terugvinden. We spreken van duistere plannen en donkere tijden, we willen verlichte geesten zijn en ontlopen zwartgallige mensen die niet lichtvoetig door het leven gaan. Maar er zijn in ieders leven vast ook zaken die het daglicht niet kunnen verdragen. In de donkere dagen voor Kerst, wanneer de nachten het langst zijn en de dagen het kortst, versieren we bomen en huizen met allerlei lichtjes om de duisternis te verdrijven. En met de jaarwisseling doen we daar nog een schepje bovenop door alle boze geesten die zich ophouden in het duister te verjagen met ladingen vuurwerk.

Laten we hopen dat het geholpen heeft en dat we het nieuwe jaar begonnen zijn met het daadwerkelijk (onder)scheiden van duisternis en licht.

Gelukkig Nieuwjaar!