Naar alle columns

Het verleidelijke lijden

Door Agnes Frijlink

'Crucifix' 1492. Michelangelo
Crucifix — Michelangelo

Het leed is geleden, de taak is volbracht. Vandaag is het Goede Vrijdag, de dag van de kruisiging van het Agnus Dei, het lam Gods.

De kruisiging is misschien wel het meest afgebeelde verhaal uit bijbel. We zien het op fresco's, op altaarstukken, als illustraties, op wandtapijten, enzovoort. Daarnaast zijn er de diverse uitvoeringen van het crucifix. Het crucifix is een kruisbeeldvorm waarbij het lichaam (corpus) van de gekruisigde Christus op een kruis is bevestigd. Het crucifix bestaat in allerlei vormen en maten, van meters hoog (in een landschap, in een dorp, op een kerkhof en in de katholieke kerk) tot centimeters klein (kettinghangers).

Wat mij altijd heeft verbaasd, is de opvallende schoonheid van de gekruisigde Christus. Als tiener kon ik in onze kerk tijdens de preek mijn ogen niet van het meer dan levensgrote perfecte christuslijf afhouden. Deze Christus hing er vredig bij alsof hij heerlijk sliep. Hij was blond, hij was mooi en hij was een atleet. Zijn spieren waren in goed getrainde staat en zijn lendedoekje bedekte speels zijn geslacht. Hoe erotisch?

Sterker nog, het lijden kan nog verleidelijker

Van het verbeelde lijden begreep ik niet veel. Lijden, dacht ik, is verleidelijk. Eigenlijk te schrijven als verlijdelijk.

Het Crucifux in onze kerk bleek geen uitzondering in deze schone benadering van het lijden. Sterker nog, het lijden kan nog verleidelijker. Zie bijvoorbeeld deze naakte Christus, het is een houten crucifix van Michelangelo uit 1492.

Waarom maakten de kunstenaars het lijden zo mooi? Was dat omdat ze liever een zeer gaaf lichaam in een mooie houding afbeeldden? Was het omdat ze hun publiek niet wilden afschrikken, maar juist wilden aantrekken met iets 'aangenaams'? Waarschijnlijk wel. Maar hoe aangenaam verrast was ik daarentegen toen ik voor het eerst 'De kruisiging' van Matthias Grünewald (1470 - 1528) zag.

'De Kruisiging' 1517. Matthias Grünewald
De Kruisiging — Matthias Grünewald

'De kruisiging' is een onderdeel uit zijn bekendste werk: Het Isenheimer altaar. Hij bracht het veelluik tot stand tussen 1511 en 1517, in het destijds gegoede Antonieterklooster van Isenheim, nabij Colmar, in opdracht van de leermeester Guido Guersi.

Afgeslacht, vernederd, gepijnigd, doodmoe en dood

Aan de Christus van Grünewald is niets erotisch; hij heeft geen lichaam om jaloers op te zijn, geen huid om te strelen en geen spieren om bij weg te dromen. Hier zien we een waar lam Gods afgebeeld. Afgeslacht, vernederd, gepijnigd, doodmoe en dood. Hij is niet vredig ingeslapen maar zijn leven uitgeperst.

Pas bij dit werk krijgen we een idee van het lijden dat is geleden en krijgen de woorden 'het is volbracht' betekenis. Agnus Dei, u kan nu gaan rusten, alles is goed.

Goede vrijdag!

--------------------

Het Isenheimer altaarstuk van Grünewald is heden te vinden in het Unterlinden-museum in Colmar.