Naar alle columns

Het onbekende heimwee

Door Agnes Frijlink

Nooit draait dat jongetje zich eens om en het paard waarop hij zit zal nimmer een stap zetten. De boot komt nooit in beweging. 'Flatford Mill' (1816/7). Dit schilderij van de Engelse schilder uit de Romantiek John Constable, was het eerste kunstwerk dat ik in mijn leven zag. Nou ja, dat is niet helemaal waar, ik zag het werkelijke schilderij niet maar een reproductie ervan. En dat iedere dag, want het hing bij ons thuis in de kamer. Als kind wist ik niet dat dit een reproductie betrof en wie de schilder was, daar kwam ik pas later op de academie achter.

Ik betrap mijzelf op wat neerslachtige gevoelens bij het zien van dit werk. Het kan zijn dat enige melancholie de kop op steekt omdat deze voorstelling onvermijdelijk verweven is met herinneringen uit mijn prille jeugd. Het is echter niet zo dat ik enkel nu weemoedig word als ik er naar kijk, ik herinner mij dat ik als kind hier al droef van werd.

Nooit draait dat jongetje zich eens om en het paard waarop hij zit zal nimmer een stap zetten.

Maar dat is dan toch wonderlijk. Waarom is dat wonderlijk? Nou, voor John Constable betekende dit schilderij, of breder, zijn werken over dit onderwerp wel vreugde. De schilderijen(reeks) met Flatford Mill als aanleiding zijn in zekere zin autobiografisch. Constables familie bezat een watermolen voor het malen van graan. In een brief die John schreef aan zijn aanstaande over dit schilderij, blijkt dat hij zijn jeugd als zeer gelukkig heeft ervaren en dat hij dankbaar is dat hij dankzij zijn goede jeugd en familie een schilder heeft kunnen worden. Het zou zo maar kunnen dat het jongetje op het trekpaard de jonge Constable is die, door de oudere geschilderd, terugkijkt op gelukkige jaren. Hoewel nee, natuurlijk niet, dat jongetje zit nog middenin die gelukkige jaren. Constable kijkt via dat jongetje terug op gelukkige jaren.

Flatford Mill
Flatford Mill — John Constable

Hoe gelukkig ook, ik word er nog steeds niet vrolijk van. Waar zit hem dat toch in? Is het de herfst? Ik dacht altijd dat het herfst was op dit schilderij, maar het blijkt zomer te zijn. Begrijpelijk, want John schildert vooral plein air. Ik noem het een oude zomer. Oud groen, zwaar van de doorleefde augustusdagen. Maar dat verklaart mijn droefheid als kind niet. Zomer prima. Herfst nog leuker: lekker rollen door de bladeren, eikels en kastanjes verzamelen. En hoe korter en donkerder de dagen, hoe dichterbij de kerstboom en de oliebollen kwamen.

Het is niet alleen voorbij, het zoekt zelfs geen contact meer met ons.

Ik heb maar een verklaring: Het romantisch verlangen!
Zoals sommige muziekstukken, hoe vrolijk je ze ook probeert te spelen, nooit feestnummers worden omdat ze in mineur staan, zo zal een schilderij van John Constable, hoe lief bedoeld ook, je nooit aan het lachen krijgen. Als schilder uit de romantiek wist John in zijn werk het onbereikbare en voorgoed voorbije te vangen. Het is niet alleen voorbij, het zoekt zelfs geen contact meer met ons. Misschien ervoer ik als kind al, kijkende naar dit werk, een wereld waar ik nooit een onderdeel meer van zou uitmaken. Het tafereel, het landschap, de eenvoud.
Het onbekende heimwee.
De wereld zou zich met mijn ouder worden in een razendsnel tempo ontwikkelen; ik was 5 toen de eerste tv in huis kwam, en ik tik nu op een android een column. De wereldbevolking is vertienvoudigd, de natuur bedreigd, het platteland onherkenbaar gemoderniseerd.
Was de wereld maar stil te zetten.

Zoals dat jongetje dat zich nooit eens omdraait en het paard waarop hij zit nimmer een stap zal zetten. En nee, die boot komt nooit in beweging.