Naar alle columns

Heksen en Homo's

Door Agnes Frijlink

1556 drie vrouwen levend verbrand op marktplein Guernsey
1556 drie vrouwen levend verbrand op marktplein Guernsey

Nog niet alle geloof in spoken is dood.

Men zei dat hij zo woedend werd toen hij twee mannen zag kussen, dat hij besloot al dat soort mannen (en vrouwen) in een homobar te Orlando (VS) overhoop te schieten. Dit is natuurlijk een wat te simplistische benadering van een recent drama, maar kort door de bocht genomen is dit wel wat er gebeurd is. Aan mijn bureau zittend, met mijn neus veilig achter het scherm van de laptop (door een vriendin flapdoos genoemd), kan ik roepen dat ik er niets van begrijp. Want wat valt er begrijpen van het grote boek van de mensheid waarin men in het ene hoofdstuk homo's van daken gooit en in het andere heksen in het vuur.

Nog niet alle geloof in spoken is dood.

Heksen. We hebben er heel wat gehad in Europa. We hebben er ook heel wat uit de weg geruimd in 300 jaar tijd. De schatting is dat er 30.000 tot 60.000 (meestal vrouwen) vermoord zijn in die jaren.

Voordat het Christendom voet had aan de grond in Europa bestonden er geen heksen. Je zou kunnen zeggen dat hekserij en magie onder natuurgodsdiensten vielen en dat deze gebruiken zeer algemeen waren in deze streken. Totdat.

Dit zo te stellen klopt niet helemaal, want in de gevallen waarin iemand werd beschuldigd van hekserij beoefende diegene meestal geen magie. Om op de brandstapel terecht te komen volstond het om 'anders' te zijn. Een beetje op jezelf, niet getrouwd, geen kroost om je heen denderend, kruiden kokend, katten verzorgend, vogels knuffelend, of wat dan ook.

Misschien stond je ene oog een beetje raar. Bingo! Ook je levensovertuiging kon een reden voor de brandstapel zijn. Anneke Hendriks was bijvoorbeeld een van de vele doopsgezinden (en onvermurwbaar) die in de 16de eeuw om hun geloof om het leven werden gebracht. Doopsgezind, niet katholiek, dat is bedreigend.

Anneke Hendriks 1571 Amsterdam
Anneke Hendriks 1571 Amsterdam — Jan Luyken

Deze prent maakt deel uit van een serie van in totaal 115 ‘martelaars’ prenten door Jan Luyken.

De heksenvervolging kreeg pas tijdens de Renaissance het dodelijke karakter van brandstapels en molenstenen. Waarom, dat is onduidelijk. Het zou kunnen dat de macht van de kerk groter werd, en hoe groter de macht, hoe groter de angst macht in te leveren en hoe groter dus de dictatuur. Alles wat afwijkt moet uit de weg geruimd.

Anders zijn, is voor jezelf normaal, maar voor de ander dikwijls een griezelig gegeven.

Onze hersenen zijn geen perfect lopende machine, ze zijn vatbaar en kwetsbaar voor invloeden van buitenaf. Als ik iets geleerd en ervaren heb door de jaren heen, is het wel dat (religeuze) wetten en regels die er in de kinderjaren ingeprent zijn, zich op latere leeftijd lastig laten bijstellen. Educatie is een onmisbaar element in de groei van iemands bewustwording, maar welke scholing je ook aanbiedt, het begint bij de wil en de durf van een individu om te leren. Leren betekent vaak ook overtuigingen los durven laten. De durf om te twijfelen.

Anders zijn, is voor jezelf normaal, maar voor de ander dikwijls een griezelig gegeven.

Rond 1660 ontstond er gelukkig een mentaliteitsverandering bij de elite in Europa; het geloof in geesten en heksen werd langzaam terug gedreven. Bovendien werden staat en godsdienst overal in Europa gescheiden, zodat de rechters onafhankelijk werden. Rond 1720 waren er haast nergens in Europa heksenprocessen meer. De laatste terechtstelling van een heks in Europa vond in juni 1782 plaats in de Zwitserse plaats Glarus, waar Anna Göldi werd onthoofd.

Onthoofding van Anna Goldin 1872
Onthoofding van Anna Goldin 1872

De persoon achter de schutter in Orlando ken ik niet. Vermoedelijk wist hij zich gesterkt door zijn overtuiging dat homoseksuelen zondaars zijn en dood moeten. Maar wellicht ligt het toch wat ingewikkelder. De meeste 'potenrammers' in ons land bleken latente homo's. Als je opgevoed wordt met de wet dat appelmoes eten een doodzonde is, en jij lust alleen maar appelmoes, dan heb je een probleem. Dan ga je op spoken jagen.

50 mensen hebben de hoogste prijs moeten betalen voor het feit dat de schutter er nooit aan toe kwam zijn eigen menu te bepalen. Dat is doodzonde!