Naar alle columns

Hangen

Door Agnes Frijlink

Oke, ik geef het toe, ik kijk rond middernacht vaak National Geographic. Eigenlijk gaat het altijd op dezelfde manier; ik wil gaan slapen, zap nog even naar NG en blijf gefascineerd hangen aan beelden uit de Tweede Wereldoorlog. National Geographic zendt het hele jaar door documentaires uit over de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. De meeste documentaires heb ik al meerdere keren gezien, maar op een of andere manier komt de informatie nooit echt binnen. De materie is zo ontzettend complex als het gaat over de aanloop naar bijvoorbeeld WO2, de belangenverstrengelingen, het verloop en de schaal van vernietiging van die oorlog.

Afgelopen week werd in een documentaire Das Reich behandeld. De 2. SS-Panzer-Division Das Reich was een divisie van de Waffen-SS. De eenheid werd op 19 oktober 1939 opgericht en werd met de overgave van Duitsland op 8 mei 1945 opgeheven. De divisie werd berucht door massamoorden in Frankrijk, waaronder het Bloedbad van Tulle. 99 burgers werden verspreid over het stadje aan lantarenpalen opgehangen als vergelding voor een aanval van de verzetsbeweging. Dat beeld van al die bungelende lichamen aan lantarenpalen, zo surreëel, onwerkelijk en spookachtig. Er zijn geen beelden van deze slachting, wel een tekening. Maar jammer genoeg wist ik de maker van dit werk niet achterhalen.

Bloedbad Tulle
Bloedbad Tulle

Wat stelt mensen in staat om zulke wreedheden tegen hun medemens te begaan? Ik denk dat dit alleen mogelijk is als je het bestaan en het leven van een ander degradeerd tot waardeloos. Wat waardeloos is, kun je kapot maken. Het maakt niet uit. Who Cares?

Op dit moment spant, als het om wreedheden gaat, IS de kroon, maar grof geweld is natuurlijk van alle tijden. Dat klinkt als een dooddoener en het is ook een dooddoener. Gruwelijkheden, op welke schaal dan ook en door welke ideologie daders ook gedreven zijn, ze zijn zo oud als de mensheid. Of we ooit leren van de geschiedenis? Ik betwijfel het. Het lied van de mensheid staat op een langspeelplaat met krassen. Hij blijft steeds hangen.

Er rest vredelievende en natuurminnende mensen niets dan maar zo goed en zo kwaad als het kan tussen dergelijke uitingen van ideologische machtswaanzin door te manoeuvreren en zo vrolijk mogelijk ons leventje te lijden.

Het lied van de mensheid staat op een langspeelplaat met krassen. Hij blijft steeds hangen.

Tijdens het zoeken naar de maker van de afbeelding van het Bloedbad van Tulle stuitte ik op een ets van Jacques Callot. Jacques Callot (1592 - 1635) was een Franse kunstschilder, tekenaar en graveur. Zijn etskwaliteit is vaak met die van Albrecht Dürer vergeleken. Hij maakte etsen met scènes uit het alledaagse leven en met name de minder rooskleurige kant van de maatschappij. Hij leefde ten tijde van de Dertigjarige Oorlog. De Dertigjarige Oorlog (1618-1648) begon als een religieuze oorlog tussen protestanten en katholieken in het Heilige Roomse Rijk, maar het escaleerde snel toen de Europese grootmachten ingegrepen om hun eigen belangen te beschermen. Het is een smerige oorlog, vol van geweld, plunderingen, verminkingen, moordpartijen en verkrachtingen. In zijn prentenserie 'Les Miseres et les Mal-heurs de la guerre' vat Jacques Callot zijn ervaringen met deze oorlog samen. 'The Hanging' is een van de 18 prenten uit die serie.

De ophanging Jacques Callot
De ophanging — Jacques Callot

Op een open plek in een legerkamp hebben soldaten zich verzameld rond een grote boom waaraan 21 lijken hangen. Tot dan toe, want er zullen nog meer executies door ophanging plaatsvinden. Eén veroordeelde wordt juist de strop omgebonden, enkele anderen wachten onder de boom op hun beurt. Rechts op de voorgrond is een veroordeelde in gesprek met een geestelijke. Waarom werden al deze mannen opgehangen? Zoals meestal zal het vooral als waarschuwing hebben gediend. Wie steelt en wie zich tegen onze regels verzet, krijgt de strop.

Het geheel heeft ook wel iets van een carrousel; je zou de boom bijna een slinger geven.

Hoe naar het tafereel van de prent ook, de prent zelf is prachtig. Anders dan een foto- of filmopname kan een schilderij of tekening een eigen werkelijkheid scheppen en ons anders laten kijken naar een gebeurtenis. De esthetiek van de ellende. Het beeld is in evenwicht, de compostitie krachtig. De boom waaraan de gehangenen bungelen staat als een reus met gespreide armen. Het geheel heeft ook wel iets van een carrousel; je zou de boom bijna een slinger geven. Hoe langer je er naar kijkt, hoe meer de absurditeit van de gebeurtenis doordringt.