Naar alle columns

Een benauwd verlangen

Door Agnes Frijlink

Edvard Munch 1933
Edvard Munch 1933

De puberteit, wie is er niet groot mee geworden? De jaren van de transformatie van kind naar geslachtsrijpe volwassene. Een jongen wordt een man, een meisje een vrouw. Het zijn misschien wel de meest complexe jaren in een mensenleven. Zelf vond ik het een nare periode; duister en gevaarlijk. Ik had het gevoel een wereld ingezogen te worden waarin ik absoluut niet wilde zijn. Een vrouw worden leek mij een ramp, een man worden overigens ook, alles moest gewoon blijven zoals het was; eenvoudig, met dat eenvoudige lijf, zonder toeters en bellen, waar iedereen opeens naar leek te kijken.

Eigenlijk was ik die hele puberteit allang vergeten, als veertiger ben je daar tenslotte ruim overheen gegroeid, totdat ik stuitte op een schilderij van de Noorse kunstenaar Edvard Munch (1863 - 1944). Het schilderij, dat niet toevallig de titel 'Puberteit' (1895) draagt, staat al sinds de eerste column klaar in de map om er een stukje over te schrijven. Het kwam er tot nu toe niet van.

Je zou er bijna plaatsvervangend ongelukkig van worden.
Puberteit
Puberteit — Edvard Munch

Op het werk 'Puberteit' zien we een meisje, nee jonge vrouw (zie de verwarring) op de rand van een bed zitten, haar armen gekruisd over haar benen geslagen, haar schaamstreek bedekkend en het lijkt alsof ze net in de gaten heeft gekregen dat haar borstjes zijn gaan groeien. Los van het feit dat dit als schilderij een prachtig werk is als het gaat om de compositie, de eenvoud en de kracht van vormen, is het de blik van het meisje dat dit werk zo sterk maakt. Je zou er bijna plaatsvervangend ongelukkig van worden.

De donkere schaduw die aan haar kleeft, is ons natuurlijk niet ontgaan. Knap is dat toch van Munch, dat hij met ogenschijnlijk simpele zwartegrijze verfstreken de gevoelens invoelbaar maakt. Je kijkt er naar en je snapt meteen wat er bedoeld wordt. Je herkent en ervaart het. De dreiging. De onschuld is voorbij, de seksualiteit is ontwaakt. Men (kunstkenners) zegt dat de schaduw een fallussymbool is dat de angst van het meisje dat ze haar maagdelijkheid verliest duidelijk maakt. Ik ben geneigd het dreigende van de schaduw wat breder te zien.

Er wordt ook beweerd dat Munch, hoewel hier een meisje (jonge vrouw) wordt afgebeeld, hier zijn eigen angst heeft weergegeven. Seksualiteit en liefde betekenden voor hem gevaar.

Driehoeksverhoudingen gaan zelden lang goed en vaak gaan ze gepaard met grote drama's.

Edvard Munch stond niet bepaald bekend als de gangmaker op een feest; hij was een gekwelde geest met een drankprobleem en een aanleg voor depressies. Trouwen wilde hij niet en evenmin zag hij het zitten kinderen op de wereld te zetten. Verliefd werd hij natuurlijk wel eens. Munch had drie grote liefdes in zijn leven, die alle drie waren getrouwd of ze gingen trouwen met iemand anders. Dat had zijn voorkeur, want hij wilde zichzelf niet op een echte manier aan een vrouw binden. Maar driehoeksverhoudingen gaan zelden lang goed en vaak gaan ze gepaard met grote drama's.

Jaloezie
Jaloezie — Edvard Munch

Hoewel Munch er zelf voor koos het derde wiel te zijn, bespaarde hem dat niet de gevoelens van jaloezie, getuige het gelijknamige werk 'jaloezie' (1895). De man achter Munch is waarschijnlijk zijn vriend Przybyszewski en de vrouw is zijn vriendin, met wie Munch een verhouding had. Waar de schaduw in 'Puberteit' als fallus geduid kan worden, zien we hier de vulva verschijnen in de rode mantel van de vrouw. Het benauwde verlangen, hij kan er niet om heen. 'Puberteit' en 'Jaloezie' zijn vlak na elkaar ontstaan. Ze hebben als onderwerp de macht en het gevaar van seksualiteit en aantrekkingskracht.

Het is jammer dat Edvard Munch bij wijze van spreken doodgegooid is met zijn beroemde werk 'De schreeuw' waarin (zijn) waanzin afgebeeld wordt. Hierdoor associëren we Munch onterecht al snel met een doorgedraaide kunstenaar, zoals dat ook met Van Gogh gebeurd is die altijd de krankzinnige blijft die zijn oor afsnijdt. Munch zijn oeuvre is omvangrijk en het is het zeker waard om je daar eens in te verdiepen.