Naar alle columns

Echt vals

Door Agnes Frijlink

Van Meegeren Zelfportret
Van Meegeren Zelfportret

Onlangs werd ik door een buurvrouw geattendeerd op een aflevering van Ivo Niehe met Geert Jan Jansen in de hoofdrol. Jansen, een succesvolle vervalser van kunst, maakte vooral 'naam' met zijn vervalsingen van Karel Appel; die waren zo goed dat Karel Appel dacht hij ze zelf geschilderd had. Het gebeurt wel eens dat boeven je sympathie weten op te wekken. Hun pogingen de wet en de wereld te slim af te zijn, raken omkaderd door een romantisch randje. Maar meestal blijft een boef gewoon een boef. Zo ook - voor mij - Geert Jan Jansen.

Geert Jan Jansen opende echter in mijn geheugen het laatje Van Meegeren. Voor Han van Meegeren (1889 - 1947), die andere meestervervalser die ons land heeft voorgebracht, heb ik kennelijk wel een zwak. Wellicht is dat omdat het Van Meegeren minder mee zat; hij maakte twee wereldoorlogen mee en leek in een verkeerde tijd geboren waar het zijn eigen kunst betreft. Van Meegeren hield van figuratief en realisme terwijl in de kunstwereld van zijn tijd modern en abstract de norm was. Hij viel meer en meer buiten de boot en kreeg tenslotte geen expositiemogelijkheden meer. Han van Meegeren voelde zich miskend.

De wraak van Van Meegeren was zoet.

Hoewel je natuurlijk over een fikse dosis schildertalent moet beschikken om te kunnen maken wat zij maken, is het bij vervalsers zo klaar als een klontje dat de drijfveer achter hun creaties geld is. Zo snel en zoveel mogelijk. Tonnen. Bakken. Maar in Han van Meegerens boek van drijfveren zat ook een hoofdstuk wraak en een hoofdstuk passie. Want zonder zijn ongenoegen en zijn liefde voor het schilderen zelf, was het niks geworden.

De Emmausgangers Han van Meegeren
De Emmausgangers — Han van Meegeren

Van Meegeren verwierf zijn beruchte roem met het schilderij 'De Emmaüsgangers' (1937). Een vervalsing in de stijl van Johannes Vermeer. Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam kocht het schilderij aan voor 1.275.000 gulden en presenteerde dit als een echt topstuk. Het spreekt voor zich dat de museummensen niet blij waren toen bleek dat ze waren opgelicht. De wraak van Van Meegeren was zoet.

'De Emmaüsgangers' was zeker niet Van Meegeren eerste werk, hij was al jaren bezig. Naast van Vermeer maakt Van Meegeren ook vervalsingen van Frans Hals, Pieter de Hooch en Gerard ter Borch.

Een vervalsing die Van Meegeren maakte van Frans Hals is wel aardig om hier te tonen. Het betreft een variatie op het werk 'Malle Babbe' (1635), die ook wel 'De heks van Haarlem' wordt genoemd. We zien dat Van Meegeren dezelfde vrouw heeft willen schilderen, met eenzelfde lach, een bierkan in de hand. Het was niet bedoeld als kopie, vervalsers schilderen geen werken na, maar veinzen dat een werk van iemands hand is.

Frans Hals; Malle Babbe - Han van Meegeren; Malle Babbe
Frans Hals; Malle Babbe - Han van Meegeren; Malle Babbe

Ik zie een groot verschil tussen de twee werken. En dan bedoel ik niet de uil die in Frans Hals' werk op de schouder van Malle Babbe zit en die kennelijk bij Van Meegeren is weggevlogen. Nee, het verschil zit in Malle Babbe zelf. Malle Babbe was volgens overlevering een vrouw met een verstandelijke beperking. Ze was dus een beetje vreemd. Kijkt u eens goed naar de verschillen in uitdrukking van de vrouwen. Verstandelijk beperkt en een borrel teveel op, dat ziet er zo uit als Frans Hals ons laat zien. Van Meegeren toont ons alleen een vrolijke drinkerd.

Niet alles is te vervalsen.