Naar alle columns

O, Andromeda

Door Agnes Frijlink

Andromeda M31
Andromeda M31

Daar staat ze, denk ik. Of is ze het lichtvlekje ernaast? Ik durf het niet te zeggen. Door de vele verlichting in de stad is ze moeilijk waar te nemen. Misschien zie ik haar niet eens. Wat ik zoek is het sterrenstelsel Andromeda, de naaste buur van ons eigen sterrenstelsel, de Melkweg. Maar om haar echt te kunnen zien, moet ik naar een afgelegen donker gebied.

Het Andromedastelsel is vanaf augustus tot en met december te vinden als een wazig vlekje ten zuidwesten van het sterrenbeeld Cassiopeia, de sterren die een herkenbare 'W' aan de hemel vormen. De rechter punt van deze 'W' wijst in de richting van dit sterrenstelsel.

Andromeda is te vinden in het sterrenbeeld Andromeda, en werd eerder de Andromedanevel genoemd, of nova. Men hield deze wazige vlek voor een ontplofte ster binnen ons eigen Melkwegstelsel. Edwin Hubble zette in 1923 de wereld op z'n kop toen hij ontdekte dat deze nevel een compleet sterrenstelsel was dat 2.5 miljoen lichtjaar van ons verwijderd is . Evenals de Melkweg is Andromeda (ook aangeduid als M31) een spiraalstelsel, maar ze is flink meer uit de kluiten gewassen. De ontdekking van een ander sterrenstelsel zorgde voor behoorlijk wat opschudding.

Andromeda M31
Andromeda M31

We hebben als mensheid de nodige zaken te verwerken gekregen. De Aarde bleek niet plat en we bleken niet in het centrum te staan van het universum, maar als klein planeetje met andere planeten te draaien om een ster die we Zon noemen. Ons zonnestelsel bleek samen met ontelbare andere sterren en hun planeten te draaien om het centrum van de Melkweg.

Gek is dat, dat hoe meer we weten, hoe kleiner, bescheidener en kwetsbaarder we worden.

Nou, dan is de Melkweg het centrum van het universum, besloten we. Maar nee, er bleek nog een sterrenstelsel. Het werd nog gekker, Hubble zette zijn missie postuum voort in de prachtige telescoop die naar hem vernoemd is, en die maakte ons duidelijk dat er miljarden sterrenstelsel zijn, getuige de Hubble Ultra-Deep Field foto's. (https://nl.wikipedia.org/wiki/Hubble_Ultra-Deep_Field)
Gek is dat, dat hoe meer we weten, hoe kleiner, bescheidener en kwetsbaarder we worden.

August Rodin (1908)
August Rodin (1908)

Andromeda heb ik altijd een mooie naam gevonden. Magisch, mysterieus en betekenisvol. De naam had iets met de Griekse mythologie van doen, maar ik was vergeten hoe dat precies zat. Even opzoeken dus. Andromeda was de dochter van het Ethiopische koningsechtpaar Cepheus en Cassiopeia. Cassiopeia had in haar ijdelheid zichzelf tot de allermooiste uitgeroepen. Mooier dan de Nereïden, de vijftig dochters van de wijze zeegod Nereus. Nereus, boos, wende zich tot Poseidon, die een zeemonster op Ethiopie afstuurde. Door haar dochter op te offeren, ze ketende Andromeda aan een rots als maaltijd voor het monster, hoopte Cassiopeia een ramp af te wenden. Leuke moeder hoor.

Maar er was hoop. Perseus had net Medusa verslagen en vloog met zijn gevleugelde paard Pegasus langs Ethiopië toen hij Andromeda aan de rots geketend zag. Hij werd natuurlijk op slag verliefd en stelde Cassiopeia en Cepheus voor het monster te verslaan en Andromeda te redden, en te huwen. Zo geschiedde. Perseus toonde het zeemonster het hoofd van Medusa, waarop hij versteende en naar de bodem zonk.

Mijn grote stoere sterrenstelsel blijkt vernoemd naar een zielige juffrouw geketend aan een rots, willoos en uitgehuwelijkt.

Ik beken, een beetje teleurgesteld was ik wel toen ik dit verhaal las. Mijn grote stoere sterrenstelsel blijkt vernoemd naar een zielige juffrouw geketend aan een rots, willoos en uitgehuwelijkt. Snuffelende naar hoe de mythe van Andromeda de afgelopen eeuwen is verbeeld in de schone kunsten, maakte het er niet beter op. Over het algemeen zien we een hulpeloze wulpse naakte geketende dame die wordt gered door een stoere gewapende man. Toch zijn er wel wat bijzondere uitvoeringen te vinden. De 'Andromeda' van August Rodin, bijvoorbeeld.

Andromeda
Ándromeda — Rodin

August Rodin (1840 - 1917) was een Franse beeldhouwer van het (post)impressionisme. Zijn werk heeft doorgaans een onregelmatige oppervlak, waarop de lichtval schitteringen veroorzaakt. Rodin probeerde de stappen van het ontstaan van een beeld te laten zien. Soms lijkt het alsof hij zijn beelden niet afmaakt. En misschien is dat ook wel zo. Voor de een, maar voor de ander niet. Want wat is af? Het werk van Rodin valt op door een voor die tijd ongekend realisme. Zijn werken maken indruk door de levendige modellering en de dramatische houdingen van het menselijk lichaam. Andromeda vormt hierbij geen uitzondering.

Ándromeda
Ándromeda — Rodin

We zien een jonge vrouw op haar knieën, steunend op haar ellebogen en haar hoofd, vastgeklonken aan een rots. Het lijkt of ze er uit voortkomt of er in verdwijnt. Verzwelgt niet het zeemonster maar de rots haar? Er is geen redding, we zien geen Perseus. Voorlopig is ze alleen, met de elementen en koude natte harde rots. Een beeldschoon beeldje. De Andromeda van Rodin bekijkende, stoort mij de zieligheid niet. Hier geen smekende 'red mij' blik, Andromeda vraagt geen redding. Misschien probeert ze zich los te wurmen, of, als ze moe is, berust ze in haar lot. Hoe dan ook straalt ze kracht uit, ook als ze opgeeft.

Andromeda werd later door Zeus aan de hemel geplaatst en de ironie is dat haar moeder, Cassiopeia, met een punt naar haar wijst. Als sterrenbeeld had Andromeda, zoals we nu weten, een verrassing in petto. want een van haar sterren bleek naderhand een sterrenstelsel. Haar invloed gaat, zo men wil, tot ver buiten de Melkweg; ze is eigenlijk een sterrenstelselsterrenbeeld. Nee, er blijkt toch niks zieligs aan deze juffrouw, want ze heeft nog een verrassing. Andromeda ligt op ramkoers met de Melkweg. O, Andromeda, we zullen één worden, uiteindelijk, over een jaartje of 4 miljard.

Voor de liefhebber, een mooie korte uitleg van David Butler over Andromeda (M31). https://www.youtube.com/watch?v=ddvW3_hiJjg