Naar alle columns

Aantrekken. Afstoten.

Door Agnes Frijlink

Innenraum
Innenraum — Anselm Kiefer

Het werk is 287.5 x 311 cm. Het beslaat bijna de gehele witte muur. 'Innenraum', van Anselm Kiefer. Ik moet zo omennabij 19 a 20 jaar geweest zijn toen ik er voor het eerst voor stond en er in opging. Is dat waar, ging ik er in op? Deinsde ik niet terug? Ja ende nee. Soms staan tegenstellingen met de neuzen dezelfde kant op. En die gedachte past prima bij het werk van een kunstenaar die van zijn werk zegt dat de bronnen van zijn kunst verschrikkingen zijn, maar de werken an sich gaan over schoonheid.

'Innenraum'(1981) is het eerste werk dat ik van Kiefer zag. Het maakte een erg diepe indruk. Dat kan een goedkope opmerking zijn, dat erg diepe indruk maken, maar ik meen het in de diepste zin van het woord. Zoiets had ik nog nooit gezien, zo enorm, zoveel structuur, zulke aardse en duistere kleuren en compromisloze vormen. Zo compleet. Zo mysterieus. Zo klaar. Ging ik er in op of slokte dit werk mij op?

Zo compleet. Zo mysterieus. Zo klaar.
Anselm Kiefer
Anselm Kiefer

De Duitse kunstenaar Anselm Kiefer werd in maart 1945 geboren in Donaueschingen. Kiefer studeerde aanvankelijk rechten aan de universiteit van Freiburg, maar gaf deze studie in 1966 op om kunstenaar te worden. Vervolgens studeerde hij aan de kunstacademies in Freiburg, Karlsruhe en Düsseldorf. In Düsseldorf kwam Anselm Kiefer in 1970 onder de hoede van de conceptuele kunstenaar Joseph Beuys en onder zijn invloed ontstonden zijn eerste enorme historische schilderijen. Ja, Kiefer maakt historische schilderijen. Geschiedenis is, zegt hij, mijn materiaal. Het is de klei waarmee ik kneed. Die klei bestaat voor een belangrijk deel uit de Tweede Wereldoorlog. Anselm Kiefer, geboren aan het einde van de oorlog, groeit op een maatschappij die zo snel mogelijk alles vergeten wil wat herinnert aan de oorlog. En dat terwijl hij als kind speelt tussen de ruïnes die niets anders doen dan herinneren aan die verschrikkingen.

Heroic Symbols 1969
Heroic Symbols 1969

Kiefer werd in de kunstwereld bekend door een serie zelfportretten, gemaakt in grote Europese steden, waarop hij de Hitlergroet brengt. De z.g. Heroic Symbols. Dit was zijn commentaar op de stilte die heerste in het naoorlogse Duitsland over het fascisme.

Hoe kan je weten wie je bent en waar je staat als je de geschiedenis negeert?

Toegegeven, het is een wat boude benadering. Maar soms moet je fiks prikken in de huid van de maatschappij om reacties los te krijgen. Het gaat Kiefer daarbij overigens niet om een politiek statement; het is eerder een persoonlijke queeste. Maar voor deze queeste heeft hij de maatschappij wel nodig. We worden immers gevormd door de omgeving waarin we opgroeien en leven. Hoe kan je weten wie je bent en waar je staat als je de geschiedenis negeert? Hoe kunnen we in de toekomst goede beslissingen nemen als we niet met elkaar spreken over en leren van het verleden?

In zijn latere werk gaat Anselm Kiefer monumentaler te werk. Het schilderij 'Innenraum' maakte hij naar aanleiding van een foto van de marmeren zaal in de Nieuwe Rijkskanselarij, Adolf Hitler's regeringskantoren in Berlijn, die werden vernietigd in 1945.

Berlijn, Nieuwe Rijkskanselarij. 1950 ruïne
Berlijn, Nieuwe Rijkskanselarij; 1950 ruïne

'Innenraum' is unheimlich. Ook zonder te weten dat dit een werkruimte van Hitler was, want Kiefer heeft het werk ontdaan van ieder nazi-symbool, werkt de ruimte beklemmend. In plaats van licht, valt het duister door de grote vensters. En hoewel het plafond de hemel lijkt door te laten, brengt dit geen bevrijding. Je wilt daar niet zijn. Het stinkt er naar verbrand vlees, verschroeide tapijten en verrotte lijken. Er huizen kwade demonen.

Ga er maar eens voor staan, het werk zuigt je op. Je verzet je, je vlucht de volgende zaal in. Onmiddellijk krijg je heimwee. Je gaat terug voor de schoonheid om weer te vluchten voor de verschrikkingen om vervolgens weer terug te gaan. Misschien is dit het wat het werk zo sterk maakt: het ge-heen-en-weer van het aantrekken en afstoten.

'Innenraum' van Anselm Kiefer bevindt zich in de vaste collectie van het Stedelijk Museum te Amsterdam.