Naar het artikeloverzicht

De kus in de kunst

Een artikel uit Kunstenaar Magazine

Ontmoeting van Joachim en Anna onder de Gouden Poort, ca. 1303-1305, Scrovegnikapel, Padua — Giotto di Bondone
Ontmoeting van Joachim en Anna onder de Gouden Poort —
Giotto di Bondone

De eerste kus
In de middeleeuwen is het goed zoeken naar een kus in de schilderkunst. Verder dan de kus op de wang van Jezus door Judas komen we vaak niet, en die valt dan ook nog niet in de romantische categorie. Deze scene met Joachim en Anna die elkaar ontmoeten onder de Gouden Poort wordt daarom wel beschouwd als de eerste kus in de kunst en ook wel een van de meest beroemde kussen in de kunstgeschiedenis. Giotto schilderde dit tafereel aan het begin van de 14de eeuw als deel van een groep fresco’s die de Srovegni Kapel bedekken in Padua, Italië. Geen knuffel, zoals Joachim en Anna meestal worden voorgesteld en ook geen kusje op de wang. Best bijzonder als we de preutse moraal van die tijd in het achterhoofd houden. Joachim en Anna waren de ouders van Maria. Ze waren al op hoge leeftijd en dachten dat ze geen kinderen zouden krijgen. Joachim schaamde zich zo voor zijn kinderloosheid dat hij de stad uitvlucht. In de woestijn krijgt hij een visioen van een engel. Die hem vertelt dat Anna een dochter zal baren en hem zegt: ‘dit zal u een teken zijn: als u bij de Gouden Poort van Jeruzalem zult komen, zal uw vrouw Anna u daar tegemoet komen, die nu verdriet heeft om uw afwezigheid en dan zich zal verheugen om u te zien.’ Anna krijgt ondertussen dezelfde boodschap te horen en het echtpaar ontmoet elkaar onder de Gouden Poort.

Ontmoeting van Joachim en Anna onder de Gouden Poort - ca 1303-1305 — Giotto di Bondone
Ontmoeting van Joachim en Anna onder de Gouden Poort, ca. 1303-1305, Scrovegnikapel, Padua — Giotto di Bondone

De politieke kus
Op het eerste gezicht is dit een ‘gewone’, maar wel hartstochtelijke, kus. Twee middeleeuwse geliefden zijn innig verstrengeld in een omhelzing. Is het een afscheidskus misschien? Hij lijkt in ieder geval haast te hebben, met een voet op de trede van de trap. Ze staan in een steegje. Misschien is het wel een stiekeme affaire en zijn ze bang om betrapt te worden... Je ziet het, de voorstelling is voor interpretatie vatbaar en roept bij iedereen iets anders op. Dat zorgde er in het verleden ook voor dat het tafereel verschillende betekenissen kreeg toegewezen. Zo zou het gelinkt zijn aan de biografie van de kunstenaar Francesco Hayez. De schilder zou een heimelijke crush hebben op zijn 38 jaar jongere model Angelina Rossi, niet toevallig ook het meisje op dit schilderij. Maar de meest geliefde interpretatie van het werk is van politieke aard. Hayez schilderde het werk tijdens de Risorgimento, de patriottistische Italiaanse eenheidsbeweging die van de vele aparte staten één groot Italië wenste te maken. Het koppel en de kleuren van hun kleding zouden symbool staan voor de Frans-Italiaanse alliantie, die ten strijde zou trekken tegen Oostenrijk-Hongarije. Het verliefde koppel zou een ideale metafoor zijn voor de idealen van de patriotten en er tegelijk voor zorgen dat Hayez niet beschuldigd zou kunnen worden van samenzwering tegen het Oostenrijkse keizerrijk. Twee jaar na het ontstaan van dit werk werd Italië een koninkrijk (1861).

De kus, 1859, Pinacoteca di Brera, Milaan — Francesco Hayez
De kus, 1859, Pinacoteca di Brera, Milaan — Francesco Hayez

De overspelige kus
De verboden liefde Francesca da Rimini en Paolo Malatesta werd beschreven door Dante. Hij kwam de geliefden tegen in de hel en viel in zwijm na het horen van hun tragische verhaal. Francesca is een historisch personage en was een tijdgenote van Dante. De schrijver baseerde zich voor zijn verhaal grotendeels op de realiteit. In het echte leven arrangeerde Francesca’s vader Guido voor haar een huwelijk met Gianciotto Malatestata, een man die veel ouder was, invalide en misvormd. Gianciotto had een jongere broer Paolo die ook getrouwd was. Francesca en Paolo werden verliefd en hadden een tiental jaar een affaire, totdat Giancotto hen ontdekte in Francesca’s slaapkamer en hen beide vermoordde. In Dante’s versie waarop Ingres zich hier baseerde, wordt het echtpaar ontdekt terwijl ze samen een passage lezen uit de Arthur-legende van Lancelot van het Meer. Het is de passage waarin Lancelot, die verliefd is op koningin Guinevere (de vrouw van zijn beste vriend koning Arthur), haar een kus geeft. Daarop geeft Paolo een kus aan Francesca die van beroering zo het boek uit haar handen laat vallen waaruit ze samen aan het lezen waren. Op datzelfde moment komt de jaloerse Gianciotto binnen die hen met zijn zwaard voor altijd naar de hel stuurt, waar Dante hen ontmoet tijdens zijn reis. Het tafereel van Ingres werd positief onthaald toen hij het in 1814 exposeerde. Met de kostuums, de heldere kleuren (met het opvallende rood als kleur van de liefde) de middeleeuwse setting en het melodrama, sloot het naadloos aan bij de heersende smaak van die periode.

Paolo en Francesca, Musée des beaux-arts d'Angers, Angers — Jean-Auguste-Dominique Ingres
Paolo en Francesca, Musée des beaux-arts d'Angers, Angers — Jean-Auguste-Dominique Ingres

De tedere kus
In 1892 ontving Henri Toulouse-Lautrec de opdracht voor de decoratie van een salon in een bordeel aan de Parijse Rue d’Ambroise. In het kader van die opdracht schilderde Lautrec een serie van zestien portretten van prostitués. Om zich in te leven in zijn onderwerp bracht hij zijn dagen en nachten door in het bordeel. Hij bestudeerde de interacties van de meisjes met de klanten, maar was vooral gefascineerd door de momenten achter de schermen. De momenten waarop de prostitués zich onbespied waanden en zichzelf konden zijn.
Dit schilderij van een intieme kus tussen twee vrouwen, komt in diezelfde periode tot stand, en maakt deel uit van een reeks van vier schilderijen van twee vrouwen samen in bed. De energieke, losse penseelstreken accentueren dat gevoel van een vlugge, niet-geïdealiseerde momentopname dat Lautrec hier wist te creëren. Het schilderij is het vroegst gekende schilderij van twee vrouwen die met elkaar kussen. De kunstenaar zelf omschreef het tafereel als “het toppunt van sensueel genot”.

In bed, de kus, 1892, privé-collectie — Henri de Toulouse-Lautrec
In bed, de kus, 1892, privé-collectie — Henri de Toulouse-Lautrec

AUTEUR
Tekst: Marthy Locht
www.museumteksten.com