Naar het artikeloverzicht

In gesprek met Bernard van Orley

Een artikel uit Kunstenaar Magazine

Bernard van Orley (ca 1488-1541) woonde en werkte in Brussel, op dat moment het culturele, sociale en politiek hart van de Zuidelijke Nederlanden. De Brusselaar was actief als ontwerper aan het hof van Margaretha van Oostenrijk, Maria van Hongarije en later Karel V. Hij was van alle markten thuis en ontwierp schilderijen, glasramen en wandtapijten. Met zijn zin voor vernieuwing maakte hij al gauw naam buiten de grenzen van zijn geboortestad. BOZAR in Brussel zet de kunstenaar deze lente in de kijker met een indrukwekkend overzicht van zijn veelzijdige oeuvre.

Zelfportret Berrnard van Orley
Zelfportret — Bernard van Orley

Jij was schilder in de 15de eeuw. Wat zijn volgens jou de grootste verschillen met schilders van vandaag?
'Kunstenaars van nu hebben het makkelijk met het verspreiden van hun werk. Ik woonde en werkte in Brussel, maar ik kreeg opdrachten uit Antwerpen, Veurne en Marchiennes in Noord-Frankrijk. Nu lach je daar misschien mee, want dat is bij wijze van spreken naast de deur, maar voor die tijd was dat eigenlijk al vrij indrukwekkend. Er was geen internet, Instagram, of weet ik wat waarmee jullie je werk kunnen verspreiden. Ik moest het hebben van mond-op-mond reclame en af en toe misschien een prent die van mijn werk was gemaakt en die verspreid werd. Bovendien moet je bedenken dat mijn cliënteel vrij beperkt was. Anders dan nu was er maar een kleine markt van zeer gegoede burgers of mensen van adel en vorsten die mijn werk konden kopen.'

Portret van Margareta van Oostenrijk - Bernard van Orley
Portret van Margareta van Oostenrijk — Bernard van Orley

Zo kwam je vanaf 1518 in dienst van Margareta van Oostenrijk. Wat had dat voor impact op jouw carrière?
'De landvoogdes van de Zuidelijke Nederlanden was een bijzondere vrouw. Ik mocht portretten voor haar schilderen, religieuze stukken maar ontwierp ook wandtapijten. Dat was fantastisch natuurlijk. Maar via haar kwam ik ook in contact met internationale kunstenaars zoals Albrecht Dürer of Tommaso Vincidor. Die laatste kunstenaar kennen niet veel mensen meer misschien, maar zonder hem zou de kunst er hier in de Lage Landen misschien helemaal anders hebben uitgezien. Vincidor was de leerling van Rafaël en was naar Brussel gestuurd door de paus om er het weven van de wandtapijten op te volgen die in de Sixtijnse Kapel moesten hangen. Via Vincidor kwamen tekeningen en schetsen van Rafaël tot bij ons.'

Maria met kind, bekend als de Madonna van Leuven - Bernard van Orley
Maria met kind, bekend als de Madonna van Leuven — Bernard van Orley

Zien we die invloed van Rafaël ook in jouw werk?
'Ik groeide als schilder op in een middeleeuwse traditie. Zo zie je dat ik in mijn vroege werken bijvoorbeeld nog verschillende scenes van één verhaal afbeeldde in een compositie. Dat pakte Rafaël anders aan en ben ik dan ook gaan doen. Ik koos voor één dramatisch moment en maakte ook de figuren monumentaler en dynamischer, zoals Rafaël dat ook deed.'


In de brochure van de tentoonstelling word je omschreven als ‘een van de meest vernieuwende ontwerpers’ van je tijd en spreken ze over je ‘uitgesproken moderne oplossingen’. Kun je een voorbeeld geven van die vernieuwing?
'Dat konden kleine aanpassingen zijn, zoals wanneer ik bijvoorbeeld een Heilige Familie (afbeelding boven) schilderde in een decor dat was geïnspireerd op de Italiaanse renaissance. Zelf zie ik de vernieuwing en mijn voortrekkersrol vooral in de manier waarop ik de Vlaamse traditie wist te combineren met de Italiaanse invloed. Dat zie je goed in het schilderij met Job en Lazarus (afbeelding onder). Het landschap is Vlaams, we hebben daar al een lange traditie in, en het gevoel voor drama en de architectuur zijn dan weer Italiaans geïnspireerd. Het landschap is Vlaams, we hebben daar al een lange traditie in, en het gevoel voor drama en de architectuur zijn dan weer Italiaans geïnspireerd.'

Triptiek met de deugd van het Geduld - Bernard van Orley
Triptiek met de deugd van het Geduld — Bernard van Orley

De zaal met de wandtapijten voor Karel V is het absolute hoogtepunt van de tentoonstelling.
'Als je als vorst jezelf echt in de kijker wilden zetten in mijn tijd, dan liet je wandtapijten maken. Die productie van die wandtapijten was enorm arbeidsintensief. Ze waren bovendien ontzettend kostbaar want ze zitten vol met goud- en zilverdraad. Ik ontwierp voor Karel V een reeks van 12 wandtapijten met de maanden en telkens een voorstelling van de jacht. De hele reeks meet bijna 73 meter. Daarvan zijn er op de tentoonstelling twee te zien.'

De jachten van Karel V - de maand maart - Bernard van Orley
De jachten van Karel V - de maand maart — Bernard van Orley

Wat was de rol van jou en jouw atelier in het productieproces van die tapijten?
'Mijn ateliermedewerkers en ik maakten in een eerste stap de voorbereidende schetsen voor de composities. Op basis van die schetsen werd overlegd met de opdrachtgever en konden er aanpassingen gemaakt worden. Wanneer de opdrachtgever de ontwerpen in klein formaat had goed gekeurd, begonnen wij met het maken van kartons. Dat zijn ontwerpen op ware grootte die onder het weefgetouw zouden komen te liggen. Het weven zelf gebeurde in Brussel. De stad was op dat moment hét centrum van de wandtapijtkunst en vorsten uit heel Europa lieten daar hun tapijten weven.'

Heb je een favoriet werk op de tentoonstelling?
'De tekeningen die mijn atelier en ik voor de reeks van Karel V maakten, bleven bewaard en zijn te zien op de tentoonstelling. Ik vind het erg bijzonder om die weer terug te zien. Wie had gedacht dat die er bijna vijfhonderd jaar later nog zouden zijn… Dat doet me wel wat.'

Auteur: Marthy Locht

Afbeeldingen
Bernard van Orley, Autoportrait, détail de Polypics avec Job et Lazarus, 1521 © Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique D'
après Bernard van Orley, Portrait de Marguerite d'Autriche, après 1518 © Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique
Bernard van Orley, avec Enfant, connue sous le nom de Madonna of Leuven, v. 1520 © Archivo fotográfico. Musée national du Prado. Madrid.
Bernard van Orley, Polypics avec Job et Lazarus, 1521 © Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique
Bernard van Orley, Atelier Dermoyen, Bruxelles, Les yachts de Charles V. Le mois de mars (signe du bélier), v. 1531-1533, musée du Louvre, département des Objets d'art, Paris © RMN-Grand Palais (musée du Louvre) / Daniel Arnaudet