Tijd

Tijd, niets is zo ongrijpbaar als tijd. Je kan hem niet vastpakken en niet aanwijzen. Ja, we zouden naar een klok kunnen wijzen, maar als de klok stuk is, tikt de tijd gewoon door. Tijd is overal, maar tijd verloopt niet overal met dezelfde snelheid. De snelheid van tijd wordt beïnvloed door de zwaartekracht; hoe zwaarder een object, hoe meer kromming van de ruimte, hoe trager de tijd. Tijd en ruimte zijn dimensies waarin wij vastzitten. We kunnen niet uit de tijd, we kunnen niet uit de ruimte. We kunnen er hooguit over nadenken, fantaseren en dromen.

Tijd en ruimte zijn dimensies waarin wij vastzitten

Nadenken over het begrip tijd, dat deed Salvador Dali ook (1904-1989). Zijn beroemde werk 'De volharding van de herinnering' (1931) brengt ons zonder omwegen meteen in een wereld waarin de tijd zich niet gedraagt zoals we gewend zijn. Is de tijd ziek? In de war? Afwezig? Of verloopt hij zo traag dat de klokken er slap van gaan hangen?

Het mooie van het verkeren in de regionen van het onbewuste (dromen) is dat de wetten van tijd en ruimte daar niet gelden

Hoewel Dali op de hoogte was van de relativiteitstheorie van Einstein, schijnt een verklaring en/of interpretatie van dit werk, niet in die hoek gezocht te moeten worden. Maar ik kan mij niet voorstellen dat Dali niet in deze theorie was geïnteresseerd en deze niet van invloed is geweest op dit werk en op zijn werk in het algemeen.

Maar naast de Einsteins relativiteitstheorie zoemde er door de eerste helft van de 20e eeuw nog iets rond, namelijk de droomanalyses van Carl Gustave Jung en de psychoanalyses – en de rol van het onbewuste daarin – van Sigmund Freud. Vooral van die laatste was Dali een groot bewonderaar.

Het mooie van het verkeren in de regionen van het onbewuste (dromen) is dat de wetten van tijd en ruimte daar niet gelden. De tijd kan voor- en achteruit, je kan op meerdere plaatsen tegelijkertijd zijn en iemand die je ontmoet kan zowel de een als de ander zijn. Surrealisten, zoals Dali, hielden zich graag bezig met de droomwereld en het onbewuste. De realiteit achter de façade van de alledaagse werkelijkheid.

Is het mogelijke om het werk 'De volharding van de herinnering´ juist te interpreteren? Is het fout te interpreteren? Maakt dat uit? Ik doe een poging. De tijd staat stil daar waar het herinnerde leeft; niets beweegt, het water is doodstil. Het landschap is mooi, maar doods (Cap de Creus in Catalonië). Maar de tijd die doorgaat, vervormt wellicht de toegang tot de herinnering. Misschien hangen de klokken ook wel slap omdat ze geen rol meer spelen. In het dagelijks leven laten we ons leven door de klok. Hier niet meer. De amorfe figuur op de grond lijkt wimpers te hebben en een neus. Men duidt deze ook wel aan als de dromer.

Onder de wereld van het eerste schilderij ging dus nog een andere schuil

In 1954 schilderde Dali dit werk nog een keer, maar dan anders. 'Het uiteenvallen van de volharding van de herinnering'. De wereld uit het eerste schilderij brokkelt uiteen. We zien door de rasters heen een nieuwe wereld verschijnen. Onder de wereld van het eerste schilderij ging dus nog een andere schuil. We zien een vis, we zijn onder water. Het lijkt of we terechtgekomen zijn in een soort mathematisch zielsberoersel.

Misschien moeten we het werk van Dali niet willen interpreteren met woorden, maar moeten we het ervaren, zoals dat heet. We weten heus wel waar het over gaat, maar we kunnen het niet uitleggen. Laten we er de tijd voor nemen, zonder op de klok te kijken. Die tikt toch wel door.