Naar alle columns

Hemel op aarde

Door Agnes Frijlink

Eise Eisinga - door Willem Bartel van de Kooi
Eise Eisinga — Willem Bartel van de Kooi

Ik ben er nooit geweest. Ik heb er nooit naar 'gegoogeld' en tot aan deze week had ik geen idee hoe het er uit zag. Een beetje vreemd misschien voor iemand met zoveel interessse in het universum. Misschien ben ik wel teveel verwend door mijn bezoeken aan observatoria en aan het Kennedy Space Centre te Cape Canaveral in Florida. Maar natuurlijk wist ik wel dat het bestond; het planetarium te Franeker.

Het planetarium in Franeker is het oudste werkende planetarium ter wereld. Het werd in de 18e eeuw gebouwd door Eise Eisinga (1744 - 1828) . Eisinga was een autodidact. Hij was hoogbegaafd, maar mocht niet naar het gymnasium omdat hij moest werken. Hij onderwees zichzelf in wiskunde, natuurkunde en sterrenkunde. Een boeiende man dus. Minstens zo interessant als de man achter het planetarium is de reden van het maken ervan.

Het werd 8 mei 1774, de wereld verging niet en het planetarium was nog niet helemaal klaar.

Friesland leefde in vrees. Het einde van de wereld stond aangekruist op de kalender. Dominee Eelco Alta uit Bozum had een boekje uitgegeven toen zich een conjunctie van de maan en de planeten Mercurius, Venus, Mars en Jupiter zou voordoen op 8 mei 1774. Hij voorspelde hierin dat deze hemellichamen op elkaar zouden botsen. Als gevolg hiervan zou de aarde uit haar baan worden geslingerd en in de zon verbranden. Eise Eisinga geloofde er niks van. Ja, wel wist hij van de conjunctie van de planeten, maar hij geloofde niet in de gevolgen die de dominee er aan vastplakte. Om aan te tonen dat zo'n conjunctie niets is om voor te vrezen en dat zoiets vaker voorkwam, bouwde Eisinga zijn planetarium.

Het werd 8 mei 1774, de wereld verging niet en het planetarium was nog niet helemaal klaar. Nevermind, geeft niks, Eisinga maakte het toch af. In 1781 verklaarde hij zijn werk gereed.

Mercurius doet 88 dagen over een omloop, de aarde een jaar en Saturnus meer dan 29 jaar.
Planetarium
Planetarium

Hij bouwde zijn levenswerk, met talloze raders en radertjes, in zijn eigen huiskamer. Toen het was voltooid was het zo mooi en zo perfect dat zelfs koning Willem II er speciaal voor naar Friesland kwam. Eisinga publiceerde in 1784 een 'Nauwkeurige Beschrijving en Afteekeningen van de uitwendige vertooning en de inwendige zamenstelling van het gansche Planetarium'. Geen overbodige luxe, want zelfs voor een kenner is dit systeem niet eenvoudig te begrijpen.

Het mechaniek werkt nog altijd zo nauwkeurig, dat tot op de dag van vandaag het planetarium de actuele stand van de planeten toont. De planeten van het planetarium bewegen namelijk in dezelfde tijd rond de zon als de echte planeten: Mercurius doet 88 dagen over een omloop, de aarde een jaar en Saturnus meer dan 29 jaar. Ik vind dat we Eise Eisinga gerust in een adem kunnen noemen met andere grote geesten uit de geschiedenis: Johan Sebastiaan Bach, Rembrandt van Rijn, Immanuel Kant, Eise Eisinga.

Behalve dat het planetarium wiskundig en astronomisch een meesterwerk is, is het ook een waar kunstwerk. De afwerking, het geheel, alles is perfect. De letters, de illustraties, de berekeningen van banen zijn schitterend weergegeven; geschilderd op panelen met een bijna enge precisie en met veel gevoel voor schoonheid. De hoeveelheid kennis, vakmanschap en passie waarmee Eisinga dit heeft gebouwd, is ongekend. Hij bouwde de Hemel op Aarde. Wat dat betreft rotzooi ik zelf maar een beetje aan met wat verf of inkt.

Tja, dat is dan weer het nadeel van naar de grote meesters kijken; je wordt er zo nederig van.