Naar alle columns

Gertruyt

Door Agnes Frijlink

Gabriel Metsu - Het zieke kind
Het zieke kind — Gabriel Metsu

Komt het nog goed dat meisje? Is het een meisje dan? Ja waarschijnlijk is het een meisje, maar wat het geslacht is doet er niet toe. Het kind is ziek, dat is het onderwerp. Ik heb dit schilderij van Gabriel Metsu een aantal keren in het echt gezien in het Rijksmuseum te Amsterdam. Het is mij nooit gelukt om er 'per ongeluk expres' voorbij te lopen; steeds dwingt het werk een halt af. Sta stil en bekijk mij.

Laat we eens proberen te kijken naar dit werk, zonder aannames.

Hoe moet je kijken zonder aannames?

We zien een moeder (oei, aanname) met een kind op schoot, een meisje (aanname). Dat meisje zal een jaar of drie of vier zijn. Ze is klaarblijkelijk ziek, dat zegt ook de titel van het werk, maar wat heeft ze? Wacht, wacht, wat ze heeft weten niet, het doet er ook niet toe, we zouden alleen kijken. Kijken en zeggen wat we zien.

Lastig is dat toch. Hoe moet je kijken zonder aannames? Dat is niet te doen. Ik stel voor dat we verder kijken met aannames.

De moeder heeft het kind waarschijnlijk geprobeerd iets te laten eten, een papje, denk ik. We weten niet of het kind iets wilde eten. De kom staat op tafel, men noemt dit een brijpot, de lepel staat er in. Het meisje hangt/ligt krachteloos over de schoot van de moeder, als een soort gestorven Christus, lees ik her en der, over Maria's schoot. De Pieta vergelijking kom ik vaak tegen als het over dit werk gaat, en om die vergelijking kracht bij te zetten wordt dan gewezen op het kruisigingstafereel op de prent rechts achter moeder en kind. Als die verwijzing klopt, in die zin dat Metsu deze verwijzing opzettelijk gebruikt, krijgt dit werk plots een bittere smaak. Aanvankelijk riep dit werk bij mij namelijk vooral gevoelens van ontroering op. Een ziek kind en een bezorgde, zorgende moeder die met liefde en aandacht haar kind door de ziekte heen zal slepen.

Dromen over landen waar je nooit zelf een voet zal zetten.

Maar sleept zij haar kind er eigenlijk wel doorheen? Gek toch, dat ik mij nooit afgevraagd heb hoe het met dat meisje is afgelopen. Hoe komt dat? Nou, ook dat heeft te maken met aannames, bedenk ik mij nu. Ik, hier in deze eeuw in het rijke Europa waarin er nauwelijks nog kinderen sterven aan ziektes. Een ziek kind, dat hoort erbij. Zieke kinderen vertroetelen we, die geef je aandacht en een dekentje op de bank. 'Uitzieken met Appelsientjes; over een dag of drie kun je weer naar school.' Maar dit schilderij is gemaakt rond 1663/1664; een andere wereld met andere 'wetten' omtrent ziekte en dood. Het percentage kinderen dat stierf lag sowieso al erg hoog, maar in deze tijd waarde de pest ook nog eens rond. In 1663-1664 heerste de laatste zware pestepidemie in Amsterdam, die 24.148 mensen het leven kostte. Is dit meisje er een van?

Links achter de vrouw hangt een landkaart aan de muur. Als ik inzoom, ontwaar ik de kaart van Europa. Getekende lijnen van een heel continent in deze kleine kamer. Dromen over landen waar je nooit zelf een voet zal zetten.

Komt het nog goed met dat meisje? Nee. Er zijn twee mogelijk scenarios (aannames). Want, of ze is het dochtertje van Gabriel Metsu en zijn vrouw, maar Metsu sterft in 1667, en zijn huwelijk staat geregistreerd als kinderloos. Dat betekent dat een eventueel kind al was overleden voordat hij stierf. Of ze is het dochtertje van zijn weldoener (bevriende mecenas), en van dat meisje is bekend dat zij stierf in 1663. Haar naam was Gertruyt.

Dit mooie schilderij met een meisje in de hoofdrol dat zich ontzettend ellendig voelt en zo jong de wereld al weer moest verlaten. Gertruyt. Soms hebben we aannames nodig om leemtes in te vullen zodat een verhaal kan worden verteld.